تلاش ناکام سرقت سنگ قبر دوره صفوی
تیر ۱, ۱۳۹۷
«بر آستانه» نقش‌هایی تیره با روایتی روشن از زنان
تیر ۱, ۱۳۹۷

تخت جمشید یا تختگاه شهر پارسه پایتخت آرمانی و دومانی هخامنشیان در سرزمین آبا و اجدادیشان یک مجموعه معماری و مهندسی بی‌نظیر بود.

 

نازنین مهراندیش

تهیه‌نقشه:افشین یزدانی، باستان‌شناس

یکی از باشکوه‌ترین دوران‌گردی‌های ما بی‌شک مربوط به دوران هخامنشیان (به مدت ۲۳۰ سال از ۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد) است. اگرعزمتان را جزم کردید که این دوران را به صورت یک گردشگری کاملا حرفه‌ای دنبال کنید و با یافته‌‌های تاریخی آن بیشتر آشنا شوید؛ پیشنهاد ما این است، نقشه‌ای را که تهیه کرده‌ایم با دقت دنبال کنید. این نقشه محوطه‌ها و بناهای تاریخی مهم مربوط به دوران پرشکوه هخامنشیان را که هنوز برای ما به یادگار مانده است مشخص می‌کند. اما شاید بپرسید چرا دوران هخامنشیان را باید دید؟

کوروش بزرگ بنیان­گذار شاهنشاهی گسترده هخامنشیان بود که مرزهای آن از کرانه­های رود سند در شرق تا دریای اژه در غرب و از رود سیحون در آسیای مرکزی تا رود نیل در مصر را در بر می­گرفت. هرودوت پدر تاریخ در ۲۵۰۰ سال پیش می‌گوید که پارسیان از او همچون یک پدر سخن می‌گفتند، زیرا او مهربان بود و از آنچه برای ایرانیان نیکو بود، کوتاهی نمی‌کرد. کوروش در نزد بابلیان یعنی تمدن جنوب عراق امروزی، برگزیده خدای بزرگ و در نزد یهودیان، تطهیر شده و فرستاده شده از سوی خداوند دانسته می شد. داندامایف پژوهشگر شهیر روسی می‌گوید: «کوروش محبوبترین شاه پارس و بنیانگذار یک امپراتوری جهانی بود. به سنت و ادیان سرزمین‌های فتح شده احترام می‌گذاشت که پارسی‌ها او را پدر می خواندند. به سخن ایران‌شناس بزرگ آلمانی والتر هینتس، «کوروش سه امپراتوری را ساقط کرده بود: ماد، لیدیه و بابل. آیندگان فراموش نکردند که کوروش هیچ‌کدام از سه فرمانروا، نه آستیاگ، نه کرزوس و نه نبونید را نکشت، بلکه به تبعید آن‌ها بسنده کرد و حتی برای آن‌ها زندگی شاهانه‌ای فراهم آورد. این رفتار در جهان باستان بی‌سابقه بود و تا زمان کوروش هرگز اتفاق نیفتاده بود.»

دوران سلطنت داریوش بزرگ را که هشت سال پس از مرگ کوروش آغاز شد و تا ۳۶ سال پس از آن ادامه یافت باید دوران اوج شکوه پارسیان و ایرانیان در جهان باستان دانست. داریوش بزرگ همواره به اهورمزدا به عنوان خدای بزرگ و آفریننده زمین ها، آسمان ها، مردمان و شادی اشاره دارد به حقوق همه مردمی که بر آنها حکومت می‌کرد ارزش می گذاشت وی یک قانونگذار، سازماندهی کننده و تشکیلات‌دهنده و البته استادی در ترکیب و پذیرش و آمیختگی فرهنگ‌ها و هنرهای سرزمین های گوناگون بود. گستره وسیع زیر فرمان وی که از رود سنددر شرق تا مصر و لیبی و سودان در آفریقا و از سرزمین های آسیای مرکزی تا آنسوی تنگه بسفر و تا مرزهای یونان را شامل می شد که بر روی هم ۳۰ سرزمین یا اقوام گوناگون را در خود جای می داد. ذهن داریوش سراسر از ایده ها و اندیشه های بزرگی بود که برای بسیاری از شاهان پیش از وی تنها یک آرزو و روؤیا بود. تلاش برای شناختن سرزمین های ناشناخته جهان آن روز یکی از کارهای بزرگ وی است. دنیای غرب در آن روز شناخت خاور زمین و هندوستان را مدیون تلاش های وی می داند در حالی که از سرزمین های شمالی اروپا بی خبر و غافل بود. داریوش را باید پیشرویی در اجرای پروژه های بزرگ عمرانی و ساخت آبراهه های بزرگ لقب داد. آبراه مشهور وی در مصر که شاخه ای از رود نیل را در شمال قاهره به سوئز در کرانه دریای سرخ متصل می کرد و امکان گذر دو کشتی را همزمان از کنار یکدیگر فراهم می نمود در حقیقت جامه عمل پوشاندن به آرزوی فرعون های مصری بود. آبراه وی بنا به شهادت وی محلی بود برای گذر کشتی هایی که از مصر تا بنادر خلیج فارس را طی می کردند. امروزه از داریوش بزرگ چندین سد و آبراه بزرگ دیگر در پاسارگاد کشف و شناخته شده است که در نوع خود در ایارن بی نظیر و بی بدیل است. وی همچنین خالق راه شاهی بود. مسیری چند هزار کیلومتری که به واسطه ساخت ایستگاه هایی در میانه راه از شوش تا سارد در غرب ترکیه امروزی کشیده شده بود. در امتداد این راه، شبکه گسترده‌ای از  ایستگاه‌ها برای تجدید قوا وجود داشت. به طوری که مأموران پست می توانستند این  راه را در مدت شش تا نه روز طی کنند، در حالی که بدون این امکانات، زمان طبیعی سفر در آن روزگار تا نود روز افزون می شد.

داریوش نخستین اشکال ضرب سکه در تاریخ (مخصوصاً اولین از حیث گستردگی استفاده) را ایجاد کرد، سکه طای «دریک»، انقلابی در فعالیت های اقتصادی نوع بشر به وجود آورد. این ابتکار، در کنار استاندارد کردن وزن‌ها و سایر اندازه‌گیری‌ها، وضع قوانین تجاری ایجاد امنیت و تشویق تجارت جهانی، موجب قدرت گرفتن اقتصاد امپراتوری پارس و رسیدن آن به سطح جدیدی از موفقیت شد.

تخت جمشید یا تختگاه شهر پارسه پایتخت آرمانی و دومانی هخامنشیان در سرزمین آبا و اجدادیشان یک مجموعه معماری و مهندسی بینظیر بود که توسط داریوش بزرگ و برای نمایش ثروت، گستردگی و قدرت و عظمت امپراتوری چند فرهنگی هخامنشیان اقدام به پی ریزی و ساخت آن شد. برای ساختن این بنا، مهندسان، هنرمندان، صنعتگران، سنگتراشان، طلاکاران، نجاران، کارگران تخصصی به همراه ناب ترین مصالح ساختمانی و مواد ارزشمند تزئینی از گوشه گوشه سرزمین بزرگ زیر سلطه‌ی ا. به تخت جمشید فراخوانده شد که نتیجه آن چیزی شد که برای هزاران سال آن را تخت شاهی جمشید شاه اسطوره ای با قدرتی ماورای قدرت های طبیعی می‌دانستند.

اگر می خواهید با اندیشه و ادراک داریوش بزرگ بیشتر آشنا شوید فقط کافی است که به جمله های زیر که از سخنان او در نقش رستم و برفراز نمای آرامگاهش است دقیق شوید: «به خواست اهورمزدا من این سان هستم که دوست راستی هستم با نادرستی دوست نیستم. خواست من آن نیست که ناتوان به خاطر توانا به بیداد تن دهد خواست من آن نیست که توانا به خاطر ناتوان به بیداد تن دهد. راستی، این خواست من است. من دوست مرد دروغگو نیستم من تندخو نیستم. آنچه در یک منازعه برای من رخ می دهد آن را با قوت در اندیشه ام پاس می دارم با قوت خود را مهار می کنم»

 

سفر به انشان زادگاه کوروش بزرگ و شهر پارسه یا تختگاه داریوش

با این درآمد حال اگر شما عزمتان جزم شده است. بهتر است برای پاییز و زمستان از هر کجای ایران که هستید. با هواپیما، اتومبیل شخصی و هر وسیله دیگر سفر ایران گردی خود را از قلب سرزمین پارس یعنی تخت جمشید و پاسارگاد آغاز کنید و ازین رو به سمت شیراز راهی شوید. «تخت جمشید»، مهمترین شهر و مجموعه اثر هخامنشی است که در فاصله یک ساعتی شمال شهر شیراز است که در حدود ۴ ساعت زمان برای بازدید نیاز دارد. این شهر باستانی در دوران زمامداری داریوش بزرگ اقدام به ساخت آن شده و البته بیشتر بناهای آن در زمان فرزند او یعنی خشایارشا و پاره‌ای دیگر نیز در زمان نوه داریوش یعنی اردشیر اول و پس از حدود ۶۰ سال از شروع ساخت تکمیل شده است تا سال ۳۳۳ پیش از میلاد باشکوه ترین و مجلل ترین بنای آباد سراسر دنیای باستان بوده است. البته اگر قصد دارید به شهر زادگاه کوروش بزرگ بروید پیش از رسیدن به تخت جمشید از مسیر شیراز و در مکانی که زرقان نام دارد باید به دنبال راه روستای لپویی و بیضا بگردید. شهر باستانی بیضا در ۴۵ کیلومتری غرب تخت جمشید محل ویرانه های کهن شهر عیلام باستان یعنی شهر انشان است. اینجا همان شهری است که کوروش بزرگ در استوانه معروف حقوق بشر خود را اینگونه معرفی می کند: «پسر کمبوجیه، شاه بزرگ، شاه انشان، نوه کوروش، شاه بزرگ، شاه انشان، نتیجه چیش پِش، شاه بزرگ، شاه انشان، از دودمانی که همیشه شاه بودند.»

نقش رستم

با کمتر از ۱۵ دقیقه رانندگی با خودرو از تخت جمشید به محل صخره ای م‌ رسیم که از هزاران سال پیش مورد توجه بوده است.  این محوطه‌ی باستانی یادمان‌هایی از عیلامیان، هخامنشیان و ساسانیان را در فاصله زمانی ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد تا ۶۰۰ پس از مسیح در خود جای داده‌. کهن ترین آثار مربوط به شاهان عیلامی است که به شکل چندین نقش برجسته محو شده امروزه نیز قابل مشاهده است. اما اهمیت محوطه آرامگاهی و آیینی نقش رستم در زمان هخامنشیان و پس از آن تا ساسانیان به اوج خود می رسد. آرامگاه چهار تن از پادشاهان هخامنشی از جمله داریوش بزرگ، خشیارشا، اردشیر و داریوش دوم در این محل و بر نمای مرتفع صخره نقش بسته است. برج سنگی بزرگی مشهور به بنای کعبه زرتشت از ساخته های داریوش بزرگ که به طرز عجیبی سالم باقیمانده از دیگر آثار دوران هخامنشیان در نقش رستم است. نقش برجسته پیروزی اردشیر بر آخرین شاه اشکانی و همچنین نقش برجسته شاپور و پیروزی او بر امپراتوران روم در کنار نقش برجسته های دیگری از شاهان ساسانی که به نمایش صحنه هایی از نبرد در برابر دشمنان ایشان پرداخته از دیگر آثار مهم و قابل توجه در نقش رستم است. بر بدنه بنای کعبه زردشت شاپور دومین شاه ساسانی در حدود ۲۴۰ میلادی نوشته‌ای چند زبانه به یادگار گذاشته که یکی از مهم ترین اسناد تاریخ ایران باستان بشمار می رود. نقش برجسته ای که شاه در آن به نام سرزمین و کشور ایران اشاره دارد.

پاسارگاد

برنامه بعدی شما بعد از دیدار از نقش رستم پاسارگاد است. پاسارگاد به عنوان نخستین پایتخت شاهنشاهی هخامنشیان، ساخته شده به دستور کوروش بزرگ (۵۳۰-۵۵۹ پیش از میلاد) و محل آرامگاه ابدی وی در دشت سرسبز مرغاب در فاصلۀ مستقیم۴۰ کیلومتری شمال خاوری تخت جمشید قرار گرفته که از نقش رستم و تخت جمشید حدود یک ساعت و نیم زمان می برد تا به آن برسیم. پاسارگاد آخرین مقصد اولین روز گردشگری شماست. گستردگی دشت پاسارگاد به همراه  نمای کوه های زیبا و دهانه گذرگاه باستانی تنگ بلاغی جاذبه های طبیعی آمیخته با نوعی حس گام نهادن در دوران های شکوه شاهانه است. پاسارگاد در دوران هخامنشی پردیس یا باغستانی بود که به دستور شاه و به شکلی کاملا مهندسی شده ساخت و اجرا گشته بود. امروزه در کنار بناهای باستانی و ویرانه های کاخ ها آثار ارزشمندی از حوضچه ها و جوی های سنگی نخستین باغ ایرانی که در فهرست میراث جهانی نیز به ثبت رسیده است سندی است شاهد و گویا بر عشق دیرین ایرانیان به آب و آبادانی و سبزه و جویبار.

دهانه غلامان

برای اینکه بتوانید با دوران هخامنشی بیشتر آشنا شویم باید راهی  شهر دهانه غلامان شویم. دهانه غلامان، نام یک محل باستان‌شناختی در منطقه سیستان در حدود ۲ کیلومتری روستای قلعه نو و حدود ۴۴ کیلومتری شهر زابل و البته در نزدیکی مرز با کشور افغانستان قرار گرفته است. خرابه‌ها و آثار بناهای این شهر در محوطه‌ای بسیار وسیع به طول تقریبی ۴ تا ۵ کیلومتر واقع شده است.  یکی از دلایل با اهمیت این شهر، کمبود یا در حقیقت نبود آثار باستانی از شهرهای دوران هخامنشی است که تا بحال به دست نیامده، دهانه غلامان تنها شهر کشف شده از دوران هخامنشیان است. این شهر تاریخی تنها مکان باستانی دوران هخامنشی است که حاکمیت کامل ایران را بر نواحی شرقی آن را به خوبی نشان می‌دهد و تنها شهر باستانی این دوران است که مهندسان آن زمان، ابتدا نقشه شهر را کشیده و سپس شهر را احداث کرده‌اند.

برازجان

روز سوم سفر شما، راهی طولانی از سیستان به بوشهر است. کاخ‌های برازجان یعنی کاخ چرخاب، بردک سیاه و سنگ سیاه مهمترین بناهای حکومتی ایرانیان در حاشیه کرانه های شمالی خلیج فارس در دوران هخامنشی بشمار می روند. این کاخ ها در حقیقت محل شهر هخامنشی تموکن باستانی را برای ما روشن می کنند. شهری در نزدیکی کرانه خلیج فارس که بی شک به دلیل اهمیت مسیر دریایی خلیج فارس و سلطه و حضور سیاسی ایرانیان بر کرانه های جنوبی خلیج فارس مورد توجه شاهان نخستین هخامنشی یعنی کوروش و داریوش برزگ واقع شده بود. این کاخ‌ها را به فاصله زمانی کوتاهی از هم می‌توانید ببینید. هر چند که در حال حاضر وضعیت مناسبی ندارند و کاخ سنگ سیاه سال‌ها پیش به صورت عامدانه ای ویران شده است. در کنار شواهد معماری کاخ های مورد اشاره اسناد نوشتاری ارزشمندی بدست آمده که بر انجام فعالیت های ساختمانی گسترده در این شهر استناد دارد. سندی که به حضور تا ۲۰۰۰ نیروی کار متخصص از سرزمین های گوناگون اشاره می کند.

گنجنامه

حالا که قدم در این راه طولانی گذاشتید. بهتر است بعد از دیدن جاذبه‌های تاریخی بوشهر، راهی دیگر پایتخت هخامنشیان شهر هگمتانه باستانی که پیش از آن پایتخت مادها بود شوید. هگمتانه را پایتخت تابستانی شاهان هخامنشی آورده اند که به دلیل آب و هوای مناسب این شهر و منطقه همدان و پیشینه آن به عنوان پایتخت مادها بسیار منطقی می‌کند. اگرچه کشفیات باستان شناسی تاکنون بجز چندین پایه ستون و اشیای گرانبهای مربوط به هخامنشیان چیز دیگری در همدان آشکار نکرده است اما سنگ‌نوشته گنجنامه در پای آبشار زیبای کوه الوند دلیلی مستحکم بر اهمیت این شهر در دوران هخامنشی دارد. سنگ‌نوشته‌های معروف به گنج‌نامه نوشتارهایی از دوران داریوش و خشایارشای هخامنشی است که بر دل یکی از صخره‌های الوند در فاصله ۵ کیلومتری غرب همدان و در انتهای دره‌ زیبا و سرسبز عباس‌آباد بیادگار برجای مانده اند. کتیبه‌ها هر کدام در سه ستون ۲۰ سطری به زبان‌های پارسی باستان، عیلامی و بابلی نوشته شده‌اند و متن آن ها حاوی نیایش خدای بزرگ اهورمزدا و معرفی شاه و نیای اوست.

بیستون

آخرین روز سفر شما اما به کرمانشاه و سنگ‌نبشته بزرگ و مشهور بیستون که ریشه در نام جایگاه مغان یا خدایان دارد اختصاص خواهد داشت. بزرگترین سنگ‌نبشته‌ی جهان که نقشی اساسی در بازخوانی خطوط باستانی و هیروگلیف داشته است از آثار داریوش بزرگ(۵۲۰ پ. م). در سی کیلومتری خاوری شهر کرمانشاه بر دامنه بلند کوه پراو و در مسیر شهر باستانی کنگاور نقش بسته است. سنگ‌نبشته بیستون یکی از مهمترین و مشهورترین سندهای تاریخ جهان و مهم‌ترین متن تاریخی در زمان هخامنشیان است که شرح وقایع رخدادهای سال های نخستین پادشاهی داریوش، چگونگی به قدرت گرفتن فردی که به دروغ خود را بردیا فرزند کوروش نامید، شرح داستان سرنگونی او و البته دیگر سرکشانی است که هر یک در گوشه ای از سرزمین ایران خود را شاه نامیده و اقدام به سرپیچی از هخامنشیان کنند. داریوش بزرگ در سنگ نگاره بیستون در حالی که کمانی در دست چپ داشته و دست راست خود را به نشانه نیایش و احترام به سوی اهورمزدا بالا آورده است پای بر سینه بردیای دروغین نهاده و دیگر یاغیان را در حالی که دست‌هاشان از پشت بسته شده است و طنابی نیز از گردن هر یک را به دیگری متصل نموده به شیوه‌ای نمادین پیروزی خود را مخالفان خود با پشتیبانی اهورمزدا نشان می‌دهد. در سفر به بیستون البته آثار ارزشمندی از پیش از تاریخ و دوران غارنشینی تا دوران اشکانیان که پس از هخامشنیان بر سر قدرت بودند و البته ساسانیان و تا دروان اسلامی و قاجار را مشاهده می‌کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *