دفاع از میراث در برابر مدیران میراث
اردیبهشت ۲۷, ۱۳۹۷
تغییر و نابودی سریع بافت تاریخی روستاهای شمال ایران
اردیبهشت ۳۰, ۱۳۹۷
نمایش همه

تنها پرسش یک موزه از هر بیننده: در کدامین نقطه ی این جهان پر آشوب ایستاده ای؟

بازدید کننده‌اى که کمی ژرف نگر باشد، چون به اشیاء موزه می نگرد، در حقیقت به تاریخ و گذشته ى زندگی خویش نگاه می کند.

 

اسماعیل یغمایی

هر چند دشوار می‌نماید، اما پرسش این است: اندیشه‌ی یک بازدیدکننده‌ی موزه پس از دیدار آن چیست؟ او در بیرون از ساختمان موزه به چه می‌اندیشد؟ و با خویشتن یا همراهانش چه می گوید؟ پاسخ ها می تواند چنین باشد:

گروهی – که متاسفانه در ایران بیش ترین هستند ،-لب به ایراد یا نیشخند می پردازند… چقدر سرد بود ! چقدر گرم بود ! چه هوایی سنگینی داشت، داشتم خفه می شدم! چه راهنماهای بی توجهی ! یعنی چه این کاسه کوزه ها را پشت ویترین گذاشته اند؟ حیف از این همه پول که هدر می رود!این جا می بایست بیمارستان بود نه موزه ! و … و اندیشه ها و جملاتی از این دست. این برداشت به چیدمان موزه، محیط بی روح و شاید بی توجهی راهنمایان و کاستی کار موزه داران بر می گردد. چه می بایست یک بازدید کننده با دست پر و خشنودی از بازتاب اندیشه ای نو از در موزه بیرون بیاید . هنرمندان با دیدگاهی دیگر و اندیشه ای ژرف تر به تک تک اشیاء موزه می نگرند. برای آنان سردی یا گرمی هوا، بی اعتنایی یا توجه راهنمایان اصلا مهم نیست. مثلا نگارگرها در بند نقش اندازی بر سفالینه ها و پرده ها ی نقاشی، رنگ ها و سایه روشن ها، کم رنگی یا پر رنگی خطوط و در تلاش هستند به تفکر سازنده ی هنرمند هزاران سال پیش دست یابند. همچنین پیکرتراشان  خطاط ها، موسیقى دانان و نویسندگان و خلاصه گروهی که می توان آن ها را روشنفکر نامید و این ها چه گروه  اندکی درایران هستند !-آنان بارها برای درک و گشودن راز و رمز زیبا شناختی و پیامی که با لب بسته مرتب تکرار و تکرار می شود بارها و بارها به اشیاء می نگرند، نگاهی ژرف. آیا حتی به نزدیک ترین مرز این پیام ها می رسند؟ باید از خودشان پرسید. راهنمایان با این گروه معمولا مساله دارند! باید آن ها را با خواهش با خاموش کردن تک تک چراغ ها، نواختن زنگ و گاه با کمی تندی به در خروجی راهنمایی کنند در حالی که می دانند دوباره باز خواهند گشت و بی توجه به آن چه در دور و برشان مى گذرد، ساعت ها به اشیاء خیره می شوند. فلاسفه، سیاست مداران و  تاریخ نگاران اندیشه ای ژرف دارند. فلاسفه در پی هستی  آدمی، بود و نبود،چراها و ردپای اندیشه ی انسانی و نگرش آنان به هستی در هزاره های دور … سیاست مداران به دولت ها و قدرت هایی که چند گاهی درخشیدند و نابود شدند و یا پایداری کردند و ماندند… نویسندگان به رنج بیکران انسان در این دنیای خاکی و بازرگانان به ثروت و طلاها! و … و چنین است برداشت هر بازدید کننده ی موزه بر پایه فرهنگ او . در این راستا نقش یک موزه که روزى سدها بیننده را با هزاران روحیه برداشت و فرهنگ متفاوت پذیرا است چیست؟

از چند دهه ی پیش تا امروز هنگامی که در کاوش های باستان شناسی یک شیء ارزنده را از زیر خاک ها بیرون می آوردم، چندان شادمان می شدم که بی اختیار زیر لب می گفتم؛ موزه ای است! باید در ویترین گذاشت، من پیدا کردم! … اما نقش  یک موزه تنها به نمایش گذاشتن اشیاء یگانه و یا موزه ای است؟ بازگوی تاریخ است؟ پژوهشکده ای است که برای جویندگان هنر یا دست مایه ای برای نویسندگان و فلاسفه؟ یا جایی برای ساعتی وقت گذرانی و شادی؟! به عنوان یک باستان شناس هنگامی که به یک شیء ارزنده نگاه می کنم، می گویم؛ چه هنرمندانه! چه جهش و حرکتی ! چه روح سرکش و دستان توانمندی آن را ساخته! چه تفکری! خدا! خدا! گاهی- نمى دانم چرا- افسوس و افسوس و آهی از ته دل! اما نقش یک موزه و اندیشه‌ى یک بازدید کننده – حتی اگر باستان شناس باشد، – همین چند جمله است؟ همین و همین؟ همین و بس؟

بی هیچ گمان این برداشت تنها نگاهی است گذرا از دریچه ای کوچک به سوی اقیانوسی گسترده و بی کران . آن چه بیش از هر چیز دیگر یک ” موزه ” بالبانی بسته اما با فریادى بلند تکرار می کند؛  شیوه ی زندگی آدمی است. در  حقیقت یک موزه فریاد می کشد؛ ای انسان! چگونه زندگی کن! شیوه ی زندگی تو این است! … اما کدامین بازدید کننده این فریاد بلند ولی خاموش را می شنود؟ بیایید نگاهی گذرا به زندگی بشر از غارنشینی تا امروز بیندازیم؛آن چه بیش از همه بارز و گویا است ” جنگ ” است. جنگ، جنگ، جنگ! تقریبا تمامی زندگی آدمی در جنگ گذشته است؛ … جنگ بشر غارنشین با جانوران برای خوراک و غذا جنگ برای دست یابی به زمین های پر برکت و گسترش سرزمین، جنگ برای تثبیت قدرت، جنگ برای دستیابی به ثروت، به زنان به مردان، به بردگان، جنگ برای برتری نژادی، جنگ برای سروری و حکومت بردنیا، جنگ برای … اگر همه ی زندگی آدمی را بر این خاک -که جز آن چیزی ندارد – از آغاز تا همین لحظه که- ده هاا جنگ خونین هم اکنون در گذر است- در بیست و چهار ساعت بگنجانیم، تنها پنج یا شش دقیقه ی آن  با آرامش سپری شده است و بقیه ی آن به کشتارهای خونین، نبردهای وحشیان ، گونه های کشتار که تنها از اندیشه ی آدمی می گذرد و بس . خود به وجود آورده و ابداع کرده که هیچ موجود زنده ی دیگری توانایی ابداع آن را ندارد! از این روى است که داریوش شاه در همه ی سنگ نبشته های خود پس از ستایش خدای یگانه و بزرگ ” اهورا مزدا ” برای آفریدن آسمان، زمین و آدمی خواستار شادی است، شادی برای انسان، چه بر این باور درست است که با جنگ شادی رخت بر می بندد و غم و رنج جای گزین آن می گردد. جنگ یعنی دردی بزرگ،درد مرگ آنان که بسیار دوستشان داریم. درد آوراگی و بی سر پناهی، درد اشک چشم کودکان یتیم و … و هزاران درد دیگر که اشک کم ترین درمان آن است.

موزه و مفهوم جنگ

بی گمان یکی از بلندترین فریادهای موزه بازگوی این چهره ی زشت است. بازدید کننده‌اى که کمی ژرف نگر باشد، چون به اشیاء موزه می نگرد، در حقیقت به تاریخ و گذشته ى زندگی خویش نگاه می کند، به سرزمین و مردم خویش چشم می دوزد،به سرزمین و مردمی که همه چیز او از آن است مردمی که رنج چه جنگ های وحشیانه ای کشیده اند، چه ستم ها دیده اند چه بدبختی ها و در به دری ها دیده و چه اشک ها ریخته اند و امروز همچنان با همه ی این تلخی ها در پهنه ی گیتی ماندگارند و شاید در نهایت از خویشتن خویش می پرسد، سرانجام جنگ چیست؟

جنگ چون سکه است. یک روی آن نابودی، مرگ و ویرانی است و روی دیگر بی شک صلح است .در آخرین جنگ سرزمین ما، ایران با عراق، یعنی دو کشور همسایه، هم کیش، دو سرزمین با ریشه و پیوندهای کهن تاریخی، دو سرزمین که پیشرو تمدن و فرهنگ بشری بوده اند و بیش ترین و شایسته ترین سهم را در این جهش دارند، پس از ویرانی، خونریزی و آوارگی برای مردم هر دو سرزمین – کم و بیش،- سرانجام با قطع نامه ی سازمان ملل، صلح را پذیرا شدند، یعنی سوی زیبای سکه ی جنگ، چند هزاره ی پیش مردمان همین دو سرزمین، عیلامی ها در ایران و آشوری ها در عراق بارها و بارها رو در روی هم به ستیز، نبرد و کشتار پرداختند . آشوری ها مردمى هنر دوست بودند با هوش و با ذوق، پس از هر جنگ هنرمندان را گرد می آورند و از هنرشان سود می جستند. هنوز هیچ سنگ نگاری نتوانسته است شاهکاری چون ” شیر مجروح ” آشوری بیافریند. آنان در سواری یکه تاز بودند، چرخ را اختراع کردند و … ولی پشت گرمی ماندگاریشان تنها به جنگ و غارت ثروت همسایگان بود. عیلامیان پیشینه ای دیر پاتر از آشوری ها داشتند، هنرمند، معمار و اندیشمند بودند. آیا تا کنون کسی را شناخته اید که در برابر شکوه خیره کننده ی ” چغازنبیل ” سرکرنش  فرو نیاورد و ستایش نکند؟ سرانجام جنگ های هر از چند گاه این دو ملت، نابودی و نیستی هر دو بود. آشوری ها چندان از صفحه ی روزگار محو شدند که گویی هرگز نبودند و عیلامیان آن گونه از یاد رفتند که در تورات ( سفر پیدایش – باب چهاردهم ) نامی از ان ها آمد و اگر کاوش های باستان شناختی یک دو سده ی پیش نبود ، هرگز تاریخ بشریت آن ها را نمی شناخت.

آیا یک موزه جز زیبا شناختی و هنر پرداختی فریاد نمی کشد؛  خودت را بشناس ! ببین کجا ایستاده ای! در گذشته چه بوده ای و امروز چه هستی و در کجای این پهنه ی خاک نفس می کشی! آیا یک موزه فریاد نمی کشد که دوستی والاترین آرمان زندگی بشر است، انسان باش و دیگری که چون خود توست نکش! آیا فریاد نمی کشد که پایان هر جنگ نابودی، نیستی و مرگ ملت ها است! اما کدام یک از کشورهاى توانمند دنیای امروز که مخرب ترین و بیش ترین وسایل کشتار جمعی را در اختیار دارند به این فریاد خاموش گوش می دهند؟ حتی آنان که پژواک کوتاهی از این فریاد بلند را شنیده اند، هرگز نخواسته اند این باور را بپذیرند و به کار گیرند.

جنگاوری که ندای موزه را شنید و بی اعتنا گذشت!

هنگامی که ” نیکسون ” از خرابه های باستانی یونان بازدید می کرد.. او ثانیه هایی چند با نگاهی ژرف به خرابه های آتن  چشم دوخت. خبرنگاری از او پرسید. آقای رییس جمهور به چه می اندیشی؟  او در جواب سخنی گفت بسیار قابل تامل:« … در اندیشه من سرنوشت چند سده ی دیگر امریکا نیز چنین است، … ویرانه و خرابه هایی چند…» و به سرعت آن جا را ترک کرد. اما با همه ی این نگرش- که از آن گریخت،- در زمان ریاست جمهوری او بیش ترین وسایل کشتار جمعی ساخته و به کار گرفته شد.

بیگناهانى بسیار بر خاک افتادند و این تنها از این روی بود که آمریکا به آزمایش سلاح های خود بپردازد و نواقص و کاستی های آن ها را رفع کند . حتی خرابه های آتن که این گونه او را تحت تاثیر قرار داده بود هرگز نتوانست آن فریاد بلند خود را در گوش او شنوا کند . چه شیوا گفته است هگل که «تاریخ تنها این را به ما می آموزد که کسی چیزی از آن نیاموخت ! » آیا خرابه های روم، ایران، یونان، مصر و ده ها کشور باستانی دیگر که روزگاری از توانمندترین کشورهای دنیا بودند، فراروی کشورهای توانمند امروز نیست و نمی دانند سرانجام چند سده جنگ های ایران و و روم هر دو امپراتوری توانمند آن روزگار را از پا انداخت و این کمترین تاوان یک جنگ است؟ امروز بیش از نیم سده از بمب باران اتمی هیروشیما و ناکازاکی گذشته است، این دو شهر آباد شده اند و پیوند دو دشمن دیروز روز به روز بهتر و دوستانه تر می شود. اما هنوز بر صفحات تاریخ ژاپن خون این کشتار ددمنشانه بر جای است و این لکه ی ننگ آدمی در آخرین هزاره و سیاه ترین برگ تاریخ آمریکا است.

ایرانیان باستان با همه توانمندی دوستدار انسانیت بودند و به هستی و ارزش زندگی آدمی احترام می گذاشتند. حتی هنگامی که می خواستند یونانی ها را از کشور خود بیرون کنند. جز جنگ های پراکنده و ناگریز خود را دوستدار یونانی ها و فرهنگ آنان خواندند و بر سکه زدند، خدایانشان را احترام گذاشتند و دختران و پسران این دو سرزمین متمدن پیوند زندگی بستند و … اما هنوز هر ایرانی هنگامی که به خرابه های تخت جمشید می نگرد قلبش فشرده و روحش آزرده می گردد .

مرگ بزرگترین امپراتوری دنیا، ستون های چند تکه شده سقف های فرو افتاده و نقش هایی که دیگر در آستانه نابودی هستند اما هنوز سنگ نبشته ی داریوش شاه جای به جای بر جای است:« … و شادی را برای انسان آفرید ! … » شادی موهبتی خدادادی چون آسمان، چون زمین، چون هستی آدمی …

آخرین نگاه

یک نگاه دیگر به موزه بیندازیم! موزه چیست؟ موزه کارنامه ی گویا و زنده ی یک ملت، یک قوم، یک سرزمین است. چه بودیم؟ چه کردیم؟ امروز در کدامین نقطه و کجای این دنیای خاکی ایستاده ایم ؟ جایگاه امروز ما کجاست؟ و … و چه کنیم که پایدار بمانیم؟ پاسخ این ها و پاسخ ده ها پرسشی که به ذهن ما نرسیده در تک تک همین اشیاء است که در موزه چیده شده اند. خاموش ولی گویا.

تنها لختی اندیشیدن، نگرشی همه سویه به اشیایی در زیر یک سقف که هزاران هزار کیلومتر از نخستین مکان و هزاران سال از زمان خود جدا و دور افتاده اند راهگشای ما هستند. در دیدار موزه، برای بیننده ای ژرف نگر ده ها پرسش مطرح می شود که موزه پاسخی درست به آن ها می دهد. اما موزه از هر بیننده تنها یک پرسش دارد و بس و آن این که آیا می دانی در کدامین نقطه ی این جهان پر آشوب، این دنیای خاکی ایستاده ای؟ و آیا می توانی همچنان استوار، ثابت و توانا بایستی؟

بیایید یک بار دیگر با نگاهی جست و جوگرانه به دیدار نزدیکترین موزه ی محل خود برویم. بی شک او به ما خواهد گفت که چگونه زندگی کن!

 

2 دیدگاه ها

  1. watch online گفت:

    I’m really impressed along with your writing skills and also with the format to your
    blog. Is this a paid subject matter or did you modify it yourself?
    Either way stay up the excellent high quality writing, it’s uncommon to peer a great blog like this one today..

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *