شکم‌گردی با طعم خوزستان‌گردی
آبان ۸, ۱۴۰۰
شناسایی و تببین تأثیر فضای مجازی بر توسعه فعالیت‌های صنعت گردشگری
آبان ۸, ۱۴۰۰
نمایش همه

آقای پیر کالییری آیا در ایتالیا نیز همانند تل‌آجری تخت‌جمشید سایت موزه می سازند؟

محوطه اوایل هخامنشی تل‌آجری. اجرای فونداسیون برای نصب سقف با برش خندق محیطی عمیق به پهنای ۴ متر و نصب ۲۸ پایه قطور فلزی در قلب عرصه

به بهانه سخنرانی سرپرست ایتالیایی کاوش تل‌آجری با عنوان: «سایت موزه و باستان شناسی در تل‌آجری»

 

افشین یزدانی دکتری باستان شناسی و مشاور بازنگری حریم تخت‌جمشید و نقش رستم

 

داستان ایجاد سایت موزه روی یک از ارزشمندترین و شاخص‌ترین آثار دشت مرودشت و شهر پارسه در حریم درجه یک تخت‌جمشید یکی از آن نمونه‌هایی است که به تنهایی ابعاد گسترده و متفاوتی از سوءمدیریت در سال‌های گذشته در سازمان میراث فرهنگی از مدیریت کلان تا سطح سرپرست کاوش را به نمایش می‌گذارد.

تل‌آجری در فاصله  متری از تختگاه تخت‌جمشید به عنوان عنصری از پیکر شهر کهن پارسه، دهه‌هاست که برای باستان شناسان به جهت وجود آثار غنی معماری و باستانی شناخته شده بود اما کاوش‌های آن از حدود ابتدای دهه ۹۰ به وسیله تیم مشترک ایرانی و ایتالیایی آغاز شد.

 اواخر دهه ۸۰ یک سازه سقف حفاظتی برای یکی از کاخ های پاسارگاد سفارش ساخت داده شد  اما پس از ساخت مشخص شد که به دلیل عدم کار کارشناسی پیش از سفارش سازه نصب آن موجب تخریب بخشی از پیکر و عرصه بنا می شود. ازین‌رو سقف به صورت دپوشده در پایگاه میراث جهانی پاسارگاد چند سالی خاک خورد تا پس از آن که  به دلیل کشف یک سازه معماری دروازه گونه در مرکز تل‌آجری، موضوع نصب آن در محل تل‌آجری و ایجاد سایت موزه مسقف با پیگیری های سرپرست ایرانی کاوش مطرح شد.

موضوع ایجاد سقف‌های محافظ روی آثار شاخص باستانی سال‌هاست که مطرح بوده و جنبه‌های مثبت و منفی آن‌ها از زوایای گوناگون حفاظتی و کارکردی مورد بحث و پیشرفت قرار گرفته است. اهمیت موضوع تا آنجاست که به عنوان نمونه در سال ۲۰۱۳ میلادی در محوطه باستانی هرکولانیوم ایتالیا یک نشست علمی و همایش بین المللی با موضوع سقف‌های حفاظتی برگزار شد.

براساس آنچه که در این  نشست مطرح شد برای نصب سقف های حفاظتی اصول و الزاماتی باید مد نظر مدیران و کارشناسان قرار گیرد از جمله آن که این سازه ها بایستی به شکلی طراحی و ایجاد شود که به عرصه و بنیان آثار آسیب و خلل وارد نکند. همچنین شاخصه دیگر توجه به  موقتی و نه دائمی بودن سازه های حفاظتی است به گونه‌ای که این مهم در طراحی و نصب سازه‌های پوششی بایستی لحاظ شود.  خوشبختانه در کشور عزیزمان ایران نمونه‌های بسیاری از اجرای سقف های حفاظتی داریم که اگر چه ممکن است موجب خدشه به منظر گشته باشند اما از جهت آسیب بر پیکر آثار، نصب سازه هیچگونه آسیبی وارد نکرده است. با وجود همه این اصول حفاظتی و با آن که کار کاوش در تل‌آجری با تیمی از کشور ایتالیا انجام می‌شد که سرآمد حفاظت از آثار فرهنگی هستند اما در تل‌آجری  نگون بخت شهر پارسه که بنا به شواهد باستان شناختی یکی از ناب ترین آثار معماری ایران مربوط به دوران کوروش بزرگ و یا فرزند وی کمبوجیه و با قدمتی در حدود ۲۵۳۰ سال نهفته بود داستان به گونه ای کاملا متفاوت اجرا شود. سرپرستان کاوش و مدیران میراث فرهنگی در بالاترین سطح عجولانه و پیش از آن که تمامی مساحت ۴۰۰۰ متری عرصه باستانی مورد کاوش قرار بگیرد تلاش کردند تا به هر روشی بود سازه بر دست مانده فلزی غول پیکر را بر تن بی‌پناه بنای مرکزی تل‌آجری کنند.

برای این منظور برخلاف تمامی ضوابط حفاظتی مصوب سازمان روی محوطه باستانی خندقی عظیم به مساحت۵۰۰ متر مربع به شکل یک کمربند محیطی به پهنای ۴ متر و تا عمق زمین و خاک بکر و با گذر از لایه های باستانی حفر کردند و سپس آن را بتن ریزی کردند تا ۲۸ پایه قطور فلزی را در اطراف هسته مرکزی بنا نصب کنند. ۵۰۰ متر مربع از تپه باستانی و لایه‌های باستانی و معماری را بریدند و با بتن پر کردند تا ۲۰۰۰ متر را مسقف کنند! و البته همه این‌ها در قلب تپه‌ای رخ داد که مساحت عرصه آن بر اساس برجستگی قابل مشاهده بالای ۴۰۰۰ متر مربع بود. محل تپه باستانی برای اجرای پروژه مورد خاکریزی و رفت آمد ماشین های سنگین قرار گرفت و همه این ها در حالی بود که طبق ضوابط مصوب میراث ملی و جهانی برای حفاظت از آثار زیر سطحی شهر پارسه، در دشت پیرامونی محوطه تل‌آجری چه برسد، روی تپه باستای، حتی کندوکاوهای ساده نیز برای مردم محلی ممنوع اعلام شده است و در صورت ارتکاب، مورد پیگرد حقوقی و قانونی قرار خواهند گرفت.

نصب سازه فلزی غول پیکری روی هسته مرکزی تل‌آجری، که از همان ابتدا مطابق با معیارهای حفاظت از آثار میراث فرهنگی یعنی اصل عدم تداخل در عرصه و برگشت پذیر و موقتی بودن با رعایت کمترین دخل و تصرف در اثر، ساخته نشده بود که اگر چنین بود، روی کاخ پاسارگاد اجرا می‌شد، موجی از خشم و انتقاد کارشناسان را نسبت به حق «جنایتی و زیانی» که در حق آثار روا داشته شده بود برافروخت. نبود دقت در طراحی منظر موجب شد که پس از نصب سازه در اثری که  در حریم منظری تخت‌جمشید  قرار دارد که اصولا براساس ضوابط خشت روی خشت گذاشتن جرم تلقی می‌شود یک فاجعه منظری رخ دهد و تل‌آجری به «تل ستونی» بدل شود.

در حالی که نوک تیز انتقادها  و مسوولیت مستقیما به سوی سرپرست ایرانی کاوش و معاونت میراث فرهنگی بوده است اما در تمام این مدت نقش سرپرست خارجی کاوش نیز دور از چشم ها نبود. به ویژه که آقای پییر فرانچسکو کالیری از کشوری می‌آید که مهد و قطب حفاظت از میراث های فرهنگی و باستانی است. ایشان در طی بیش از یک دهه گذشته به لطف  شراکت و همکاری با باستان‌شناسی ایرانی موفق شد تا با کاوش در یکی از شاخص‌ترین آثار معماری کهن خاورمیانه و چاپ مقالات متعدد موجب ارتقای سطح علمی و کاری خود را فراهم کند. در تمام این سال‌ها عدم هرگونه واکنش و یا نبود تلاش ایشان برای جلوگیری از نصب چنین سازه بی‌قواره و عظیمی آن هم به قیمت تخریب بخش بزرگی از لایه‌های باستانی، سوال مهمی بوده است که ذهن منتقدان را به خود جلب کرده بود. با این وجود در جریان همایشی که روز ۲۹ مهرماه سال جاری در تخت‌جمشید برگزار شد آقای کالییری به اتفاق آقای علیرضا عسکری چاوردی در ذیل عنوان «سایت موزه و باستان‌شناسی در تل‌آجری» یک سخنرانی مشترک ارائه کردند که حاکی از تأیید ضمنی تمام رخدادهایی بود که بر سر این محوطه ارزشمند باستانی آمده است. از این جهت از ایشان این پرسش مهم و صریح را داریم که آیا در کشور شما یعنی ایتالیا هم برای ساخت یک سایت موزه اینچنین با آثار شاخص معماری عصر کلاسیک و یا آرکئیک برخورد می‌کنند؟ اگر چنین رخدادی در کشور شما یا در یکی دیگر از کشورهای درجه چندم اروپایی انجام می شد واکنش شما نسبت به آن چه بود؟ به چه دلیل ترجیح دادید حقیقت تلخ تخریب و آسیب به یکی از ارزشمندترین محوطه های باستانی ایران را ببینید اما سکوت پیشه کنید و حال در امتداد شراکتتان با سرپرست ایرانی مستقیم یا غیر مستقیم زبان به به تطهیر و تعریف از فاجعه ای روی آورید که بر سر محوطه تل‌آجری آوردید. آقای پییر کالییری شما تجربه کار در پاکستان را دارید اما خوب است به شما گوشزد کنیم که نه ایران پاکستان است و نه قریب به اتفاق ایرانیان چشمشان را بر تخریب آثار ملی خود در زیر آفتاب روشن می بندند.

 

گزارش مقالات همایش «سقف های حفاظتی در محوطه های باستانی»، ایتالیا. سپتامبر ۲۰۱۳٫
براساس دو اصل اول در نصب سقف های حفاظتی باید به طراحی به جهت پیش بینی کمترین تعداد و نصب پایه ها نباید موجب آسیب به آثار و لایه های باستانی گردد. در سقف تل‌آجری از ۲۸ پایه فلزی قطور در قلب اثر استفاده شده است. همچنین در بند ۴ به اصل زیبایی شناسی در طراحی سازه سقف های حفاظتی تأکید ویژه شده موضوعی که به کل در سقف عاریتی تل‌آجری مورد توجه قرار نگرفته است.
به دلیل مشکلاتی که سقف های حفاظتی بزرگ برای محوطه می توانند ایجاد کنند ازجمله آسیب و تخریب لایه ها و آثار باستانی محوطه، افزایش سرعت باد در زیر سازه که موجب افزایش سرعت فرسایش و تخریب اثر می‌شود و همچنین تأثیر منفی منظری که ایجاد می‌کند، نصب و برپایی سازه های بزرگ با انتقادها و پرسش های جدی مواجه شده است.
اجرای یک سازه حفاظتی موفق در کشور ترکیه. فونداسیون تیرهای سقف به صورت کامل بر روی زمین اجرا شده است در ایران هم در سال های اخیر به عنوان نمونه در محوطه هخامنشی کاخ برازجان و یا قلی درویش در قم نمونه های موفقی از ایجاد فونداسیون بر روی سطح زمین بدون هیچگونه عارضه و آسیب به کالبد اثر طراحی و اجرا شده است.
سقف حفاظتی قدیمی محوطه چاتال هویوک پیش از نصب سازه جدید. به ایجاد فونداسیون پاهای سقف بر ر وی سطح زمین بدون هیچ تعرض و آسیبی به لایه های باستانی محوطه توجه کنید.
سقف حفاظتی روی ویلای پاپیری در محوطه هرکولانیوم ایتالیا. به طراحی پایه ها و نصب آن ها بدون آسیب به اثر و قابل برگشت پذیر بودن سازه بدون تاثیر منفی بر اثر توجه کنید. بنا بر قوانین حفاظتی ایتالیا سازه هر ۶ ماه یکبار باید مورد بازبینی و بازرسی دقیق قرار گیرد.
اجرای سقف حفاظتی و نصب پایه‌ها بدون ایجاد آسیب و تعرض به عرصه اثر در محوطه تیر لبنان.
و شیوه ی اجرای سقف در محوطه هخامنشی تل‌آجری (سازه متعلق به دوران کوروش بزرگ).
تل‌آجری و اجرای فونداسیون و بتن ریزی در خندقی که در عرصه محوطه ایجاد شده است.
تل‌آجری و بخش‌هایی از ترانشه‌های کاوش با اثار معماری که توسط خندق بریده شده و با بتن و پایه‌های فلزی جایگزین شد.
برش دو ترانشه کاوش توسط خندق و پر کردن آن ها با بتن و نصب پایه های فلزی قطور و متعدد. به توده حجیم معماری آجری در ترانشه های ۱ و ۳ توجه کنید.
ایجاد خندق محیطی بتنی با نصب ۲۸ ستون قطور فلزی دورادور و دیوار به دیوار سازه مرکزی تل‌آجری بدون آزاد سازی تمام عرصه و با تخریب آثار و لایه های معماری پیرامونی. آیا در ایتالیا هم اینگونه سایت موزه درست می کنند؟
چشم اندازی از محوطه هخامنشی تل‌آجری پس از نصب تعداد ۲۸ پایه فلزی و پیش از اجرای سقف.
وضعیت امروز محوطه باستانی پس از افتتاح سایت موزه توسط معاونت سابق میراث فرهنگی در روزهای پایانی دولت قبل.
سایت موزه تل‌آجری!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *