کتاب خوزستان در دوره ساسانیان منتشر شد
مرداد ۱۴, ۱۴۰۰
عرصه و حریم جوبجی را ابلاغ نکردند
مرداد ۱۴, ۱۴۰۰
نمایش همه

نقش‌آفرینی کارت‌پستال‌ها در مشروطه

نشانه‌شناسی رسانه دوران مشروطیت

فاطمه رضایی

کارت‌پستال از مهم‌ترین اتفاقات فرهنگی-هنری در عرضه‌ی هنرهای تجسمی معاصر ایران به شمار می­آید که در آن نشانه‌های تصویری به کمک دیگر نشانه‌ها، ارتباط میان مخاطب و اثر هنری را شکل می‌دهند. کارت‌پستال‌ها به طور معمول چون سندی زنده برای ثبت لحظه‌ها، ارتباط های شخصی، و … طراحی می­شوند که تا حدودی نشان­دهنده­ی کارکرد اقتصادی، روحیه کشور چاپ کنندۀ آن و دلالت بر هویت فرهنگی دارد. کاربرد کارت­پستال­ها برای مصرف دوران فراغت مردم است و طراح در این گونه آثار امکان و میدان بیشتری برای نمایش تخیل­ورزی­های خود دارد، زیرا محتوای موضوع به وی اجازه می‌دهد تا ذهنیت هنرمندانه خود را مطرح و با ذهن و تصور بیننده رابطه‌ای معنوی برقرار کند. از طرف دیگر مخاطب نیز به دلیل فراغت و علاقه خود وقت بیشتری صرف آنها می­کند. بنابراین طراح این نوع کارت‌پستال‌ها می­تواند اثر خود را با بیان نقاشی یا تصویر سازی موضوع یکسره آزاد و بدون قیدهای معمول و سرشار از ریزه‌کاری و نکته‌گویی­های تصویری طراحی کند. در مقابل این کارکرد کارت‌پستال‌هایی یکسره متفاوت وجود دارد که تنها برای آگاهی رسانی مردم دیده می‌شود. به‌همین علت انتظار عموم از آنها چیزی فراتر از جنبه‌های اطلاعاتی اثر نیست. کارکرد آگاهی‌رسانی کارت‌پستال مصور باعث شده است که کارت‌پستال به عنوان یک ابزار اطلاع رسان رخدادهای مهم و اتفاقات روز را به تصویر در آورد. از این رو موارد بسیاری از رویدادهای سیاسی و اجتماعی دوران تاریخی موضوع کارت‌پستال‌ها شده­اند که حامل بسیاری از نشانه‌ها و سمبل‌ها می­تواند باشد. یکی از این رویدادها مشروطه است، زیرا در آن زمان کارت­پستال­ها تنها یک امر تزئینی نبود و جنبه­ی سیاسی اجتماعی گرفته بود. بنابراین ساختار این کارت‌پستال­ها بسیار مهم و تامل برانگیز است. به‌همین دلیل قبل از هر چیز بهتر است بستر تاریخی این کارت‌پستال‌ها بررسی شوند تا ما را به درک درست‌تری از موضوع هدایت کند.

آشنایی مردم ایران با کارت‌پستال در نیمه قرن ۱۳ هجری قمری توسط برخی رجال، سلاطین قاجار و ایرانیانی که به خارج سفر می کردند به وجود آمد. قبل از آن تولید کارت‌پستال را فن قطاعی به عهده داشت. خاصیت قطاعی و کاغذبری و شکل ساختن با کاغذ و جوهری کردن آن با نقوشی چون گل و مرغ، تزیینی، طبیعت، گیاهی و حیوانی بود. (کیارس، تندیس) بعد از پیشرفت عکاسی در ایران و چاپ اولین کارت از سال ۱۸۷۷ در ایران نیز استفاده از کارت‌پستال به صورت محدود و خصوصی رایج شد. ناصرالدین شاه قاجار که طبعی هنرمندانه داشت، مروج عکاسی در ایران شد. با وجود اینکه از نظر فنی امکان چاپ عکس در روزنامه‌ها وجود نداشت، این عکس ها در اختیار عموم مردم قرار می­گرفت تا از آنها استفاده کنند. پس از گذر از دوره ناصرالدین شاه و عکاسی درباری و سفر دوم مظفرالدین شاه به پاریس (آشنایی وی با کارت‌پستال‌های عکس‌دار و دستور او) استفاده از کارت‌پستال در ایران رواج بیشتری پیدا کرد. هزینه کم  سبب سرعت رواج این کارت‌ها در سطح داخلی و بین المللی شد طوری که این امر در بین شهرها به صورت روزمره نیز پدیدار شد.

تا پیش از زمان قاجار کارت‌پستال تنها به عنوان یک امر تزئینی با موضوعاتی چون طبیعت، فضای شهری، جاذبه‌ها، پوشش، ظواهر، فلک کردن، نوع مسکن، نحوه امرار معاش، معرفی مشاغل ایرانیان و… استفاده می‌شد (اسکویی) که وابسته و نمایانگر شرایط اقتصادی اجتماعی و فرهنگی دوران خود بوده اند. خانواده اعیان نیز  کارت ویزیت خود را کارت‌پستالی چاپ می‌کردند. اما در بحبوبه مشروطه این امر جنبه سیاسی گرفت. انقلاب مشروطه در مقام یکی از مهم‌ترین و سرنوشت‌سازترین رخدادهای تاریخ معاصر ایران همواره به انقلابی کلاسیک با پشتوانه فکری و تشکیلاتی مورد توجه تاریخ‌نگاران بوده است. استقرار جامعه مردم سالار و قانونمند در سیاست، اجتماع، فرهنگ و تاریخ ایران از دستاوردهای این جنبش است. کارت­های متاثر از این دوره با مضامینی چون تصاویر سیاستمداران، نمایندگان مجلس، جنبش‌ها و انقلاب‌ها (تجمع‌ها، اعتراض‌ها) دارآویختگان، شکنجه، فلک کردن، ستم دیدگان، دزدها قاتل­ها و مقتولین معروف پستال می‌شدند. بنابراین تکثیر، ارائه سریع و ارزان­تر بودن کارت­پستال­ها نسبت به عکس سبب علاقه­مندی مردم به بازبینی رخ­دادها شد و کارت­ها در آن دوران نقشی همچون پوسترهای سیاسی یافتند؛ ضمن آنکه کارت‌پستال‌ها نقش مهمی‌ در تاکید بر مشروطیت و هویت مدرن کشور و خلق تصویر ایران آرمانی برای نشان دادن به بیرون از مرزها نیز داشته ­اند.

با توجه به گستردگی جامعه آماری و ناممکن بودن تحلیل همه کارت­پستال­های دوران مشروطه در این بخش تنها به نمونه­های اندکی که به طور کلی دربردارنده ویژگی­های برجسته این کارت‌پستال‌ها باشد اکتفا کرده و کوشش می­شود تا بر پایه الزامات نشانه شناسی لایه‌های مختلف معنایی در شاکله دیداری این آثار واکاوی شوند. کارت‌پستال­ها به طور کلی از دو لایه تصویری و نوشتاری تشکیل شده و چنان که در اغلب نمونه­های این آثار مشاهده می­شود، محدودشدن لایه‌های رنگی به سه رنگ (سیاه، سفید، قهوه­ای) و غلبه تصویر در آن­ها به وضوح دیده می‌شود. کارت­پستال­های تماما رنگی کمتر از رنگ­های ذکر شده دیده می­شود. عنوان متن­ها باحروف نستعلیق و گاه در داخل کادر و گاه بدون کادر و در درون متن عکس دیده می­شود که کلمات بخشی از ترکیب بندی عکس را نیز شکل داده اند. در بعد زبانی نام شرکت کنندگان در مشروطه یا افراد و اطلاعات جانبی آن زمان دیده می‌شود. انتخاب نام شرکت­کنندگان بر روی کارت‌پستال‌ها نشانه فرهنگ افراد است. در گذشته معمولا کارت‌پستال‌ها چون سیستمی نشانه گذار مکان از زمان عمل می­کرده است. تمبر و مهر حک شده بر آن نیز علاوه بر تاکید به امر به بیان سیاست‌های مالی و واحد پولی کارت‌پستال­ها نیز تایید داشته است. ضمن آنکه نوشتار در این کارت­ها عینا به بیان احساسات، طرز تفکر، شیوه­ی پندار، سانسورنشدن اشاره دارند بلکه تاکید به مسائل خاص چون وبا، قحطی، گرانی، طاعون، انقلاب­ها و… نیز در بین آنها دیده می­شود. تاکید بر نوشته­ها درون تصاویر نوعی معنای افزوده را در اثر تولید می­کند که از طرفی ساختار کارت­پستال را به لحاظ ترکیب بندی کامل می­کند و با توجه به کوتاه بودن عنوان در فضای محصور نشده، نوعی جنبش و سیالیت بصری به وجود آورده است، تاکید بر چنین ارتباطی میان رنگ‌ها و یکی کردن لایه رنگی عناصر یاد شده، بر ارتباط آن ها تاکید نموده است. نوشتار نستعلیق که به عنوان بافت تصویری و با رنگ قهوه‌ای است، سیالیت و استعاره‌ای بودن را مطرح می­کند. در عین حال این نظام نشانه‌ای خاص (خط نستعلیق) نشانه‌ای نمایه‌ای است که به گونه‌ای مجاورتی اشاره به سنت و فرهنگ ایرانی دارد.

در بررسی بعد تصویری این آثار از منظر گفتمانی زاویه دید پیکره­ها معمولا از نمای رو برو می‌باشد. به بیان دیگر مخاطب نگاه پیکره گفته‌خوان یا بیننده‌ی بیرون اثر می‌باشد، آن چه که ارتباط تعاملی بین «من» و «تو» را سبب می‌شود، ضمایری که بنوینیست آن‌ها را ضمایر شخصی می‌نامد. (در تضاد با «او» که این زبان شناس آن را غیر شخصی به حساب می آورد.) در واقع نگاه تصویر به مخاطب کارکرد گفتمانی به تصویر می‌دهد و او را به ساحت گفته‌پردازی گره زده است، به این جهت که مخاطب (تو) را نیز در گیر می‌کند . (معین، رضایی،۱۳۹۴) در بعد ترکیبی، حضور تصویر انسان در این آثار دلالت بر زمینی بودن آن دارد. به کارگیری عکاسی به صورت همگانی، تصاویر مردم در کنار یکدیگر، پرتره‌های شخصی تاکید بر این امر دارد، ضمن آنکه سعی در شرح و توضیح چگونگی ثبت و ضبط انقلاب مشروطه در قالب تصویر این دوره را نیز داشته است. شاید بتوان عکس‌های به کار رفته در این کارت‌پستال‌ها را نخستین حرکت هدفمند در انتشار عکس‌های مستند اجتماعی ایران دانست که بازگو کنندۀ پدیده اجتماعی آن دوران و دوران‌های بعد برای مخاطب می­باشد.

بکارگیری عکاسی پرتره درکارت­پستال­های دوران مشروطه نشانه­ی واقعیت عینی و هویت است. عکس­های چهره با گسترش طبقه روشنفکر در ارتباط با دنیای خارج از مرزها به صورت شمایلی هویت طبقه ممتاز جامعه و فردگرایی انسان­ها را نشان می­دهد. بکارگیری عکس­های جمعی (مجامع مردمی) نشان­دهنده­ی تشویق، تحریک و تایید مشروطه توسط عکاس/طراح کارت­پستال است که نماد نگاه سنتی(سابقا از تجمعات مذهبی عکاسی می‌شد) است. عکس­های جمعی متاثر از قواعد نقاشی فاقد از پرسپکتیو با چیدمان افراد در یک سطح و یک ردیف ایستاده یا نشسته دیده می­شود. این چیدمان ریشه در شیوه زیبایی شناسی ایرانی دارد که اصل تقارن را به عنوان اصلی مهم پذیرفته است. ضمن آنکه استفاده از قاب­های موجود در تصویر و قرار دادن افراد در آنها نیز طبق اولویت­های خاصی پیش رفته­ است. به کرات دیده می­شود که افراد کم سن و یا کم اهمیت در قاب پنجره یا ورودی درها و رواق­های ساختمان قرار می­گرفتند. در مواردی که افراد حاضر در عکس از یک وزن و ارزش برخوردار بوده‌اند عکاس ردیف­های نزدیک­تر به دوربین را شاخص­تر و به ترتیب اهمیت در ردیف‌های جلو و پشت سر هم قرار می­داده است. نشستن روی زمین در ردیف اول و استفاده از صندلی یا نیمکت در ردیف دوم و ایستادن نفرات در ردیف های پشتی نشانه قدر و منزلت هر ردیف بوده است.

در میان کارت­پستال­های دسته­جمعی شاید شاخص‌ترین کارت‌پستال­ها تصاویری باشند که از مجاهدان جنبش مشروطه عکاسی شده اند. در این کارت‌پستال­ها با همان چیدمان، تفنگ­چی­ها با انواع اسلحه و قطار فشنگ در ردیف‌های منظم در حالت ایستاده، نشسته،چمباتمه یا دراز­کش قرار گرفته‌اند. شکل­گیری هویت جمعی در عین کارکرد رسانه­ای داشتن در این موارد مشاهده می­شود که با مفهوم تجدد در ارتباط است. در نهایت باید به این نکته اشاره کرد علاقه به کارت­پستال­ها در آن دوران نشان­دهنده­ی شیفتگی برای به دست­آوردن یک جهان دیگر است. جهانی که با آگاهی جامعه و اطلاع­رسانی در شرایط و موقعیت­های مختلف ایجاد می­شد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *