یک جشن بزرگ لهستانی مملو از سرور بهار
اردیبهشت ۱۴, ۱۴۰۰
کتاب «آن قصر که جمشید . . .» منتشر شد
اردیبهشت ۲۵, ۱۴۰۰
نمایش همه

از پیدایش عروسک تا هنر عروسکی

به دلیل جایگاه مهم آموزشی-تربیتی عروسک روزبه‌روز بر تعداد هنرمندان عروسک ساز و نمایشگران عروسکی افزوده می‌شود

 

 

ساغر لطفی نژاد

عروسک، قدمتی هم‌زمان با تاریخ وجود انسان داشته است. این‌گونه به نظر می‌آید که یک قلوه‌سنگ، یک شاخه و یا دیگر اشیا پیرامون بشر اولیه همیشه می‌توانسته نقش یک عروسک ابتدایی را بازی کند.

پانزده یا بیست هزار سال قبل انسان‌ها در تاریکی حفره‌ی غارها با قرار دادن جمجمه و پوست حیوانات روی سر و بدن، روایتی از شکار و درگیری‌های روزمره خود را برای دیگر غارنشینان به تصویر می‌کشیدند. همچنین این ماسک‌ها که خیلی از موارد از جمجمه رنگ‌آمیزی شده حیوانات و یا تکه چوبی ساخته می‌شدند، به نیایش‌ها و مراسم مذهبی کیفیت جادویی می‌دادند. رقص‌های با ماسک در مراسم نیایشی، که به نیت تهیه‌ی غذا و یا تسخیر روح گذشتگان برای حمایت قبیله از خشم طبیعت برگزار می‌شد، نقش‌های مهمی را درگذشته ایفا می‌کرده است.

هنگامی‌که انسان غارنشین در برابر دیگر اعضای گروهش با ماسکی که از جمجمه‌ی حیوانات و یا چوب تراشیده به بازیگری می‌پرداخت و حوادث و اتفاقات روزمره‌اش را با حرکات بدن و آوا برای آنان به تصویر می‌کشید، این عمل او آغاز بازی تئاتری و پلی برای تبدیل ماسک به عروسک بوده است.

در طی قرون متمادی عروسک‌ها  به‌تدریج از سروصورت جداشده و بالا رفت و در مقابل بدن نگه‌داشته می‌شد. بعدها از بدن نیز فاصله بیشتری گرفت و به‌وسیله‌ی حرکت دادن نخ‌ها یا باطوم‌ها که به عروسک وصل می‌شد، به او حیات می‌بخشیدند و اولین گام‌های تبدیل اشیا به عروسک‌های نمایشی برداشته شد.

شاید در نگاه عامه مردم، عروسک‌ها تنها آن پیکره‌ی بی‌جان پشت ویترین فروشگاه‌ها که به‌عنوان بازیچه کودکان هستند باشند. اما با نگاهی گذرا به پیشینه‌ی کاربرد عروسک در زندگی انسان‌ها نشان می‌دهد که عروسک به معنی تمثال بی‌جانی از بنی‌آدم از هزاران سال پیش، نه‌تنها به‌عنوان بازیچه‌ی کودکان، بلکه به گونه‌ی نمادین در زندگی انسان‌ها نقش داشته است.

در دوره‌های پیش از تمدن عروسک نقش و اثر «رمزی-جادویی» داشت و در نمایش‌های آیینی به اشکال مختلف مورداستفاده قرار می‌گرفت. جادوگران، پزشکان و درمانگران ساحر از کاربرد عروسک برای «برون‌فکنی» خشم، مهر و … استفاده می‌کردند. در آن زمان این عروسک‌ها چنان قداستی داشته‌اند که حتی کودکان، این دارندگان و مالکان امروز این عروسک‌ها اجازه‌ی دست زدن به آن‌ها را نداشتند. البته کودکان آشناترین دوستان این عروسک‌ها بودند و دختربچه‌ها بر اساس رسوم گذشته به عروسک‌هایی که مادرانشان ساخته بودند لباس‌های رنگارنگ می‌پوشاندند و هنگام عروسی‌شان این عروسک‌ها را به الهه‌ی آرتمیس تقدیم می‌کردند.

باید توجه داشت که در طی زمان، عروسک از صورت نمادین به اشکال مختلف درآمده است و کاربردهای گوناگونی یافته است. به‌طورکلی می‌توان عروسک‌ها را با پنج عنوان و کارکرد شناخت: «عروسک‌های آیینی، عروسک‌های نمایشی، عروسک مجسمه‌ها، عروسک‌های بازیچه».

در تعریف عروسک نمایشی می‌توان گفت؛ عروسک پیکره‌ای بیجان است که با هنر دست انسان ساخته می‌شود تا در مقابل تماشاگر به حرکت درآید. زمانی که عروسک در مقابل تماشاگر به اجرای نمایش می‌پردازد، آفرینش نوعی زندگی را آغاز می‌کند. می‌گوییم در مقابل تماشاگر، چراکه فقط در تخیلات تماشاگر است که عروسک جان می‌گیرد.

امروزه هنرمندان بزرگی توجه خود را به طراحی و ساخت عروسک‌های نمایشی معطوف ساخته‌اند و در بیشتر کشورها، نمایش عروسکی شکل سنتی و قدیمی خود را ازدست‌داده و به‌طور کامل بافتی نو و جوان پیداکرده است.

در ایران نیز با توجه به پیشینه قابل ‌توجه هنر عروسکی، عروسک به حیات خود ادامه می‌دهد و امروزه به دلیل جایگاه مهم آموزشی-تربیتی عروسک برای کودکان روزبه‌روز بر تعداد هنرمندان عروسک ساز و نمایشگران عروسکی و علاقه‌مندان به این هنر افزوده می‌شود و این هنر در کشور ما مسیر رشد و بالندگی خود را طی می‌کند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *