توافق‌نامه‌ای برای نجات خانه دواشکوبه
آذر ۱۰, ۱۳۹۹
بهرام دوم در جنگ با وندالیسم تنهاست
آذر ۱۶, ۱۳۹۹
نمایش همه

غار «اسپهبد خورشید» از افسانه تا واقعیت

گفت‌وگو با سامان توفیق‌، کاوش‌گر غار افسانه‌ای سوادکوه

 

فاطمه‌ علی‌اصغر

غار اسپهبد خورشید یکی از پر رمز و رازترین غارهای ایران است؛ نشسته در ۱۹ کیلومتری جنوب شهر پل سفید سوادکوه.  غاری که سال‌هاست از تعرض معدن‌کاران رنج می‌برد. هیچ‌گاه در طول تاریخ این ‌قدر در معرض نابودی نبوده است. غاری که نام‌های بسیار دارد از لانه دیو سفید تا عایشه راهزن. می‌گویند در دوره اسلامی زنی به نام عایشه در این دژ متحصن شده بود، و جمعی از دزدان و راهزنان را به دور خود جمع کرده بود و کرکیل (غارت) می‌کردند از این رو آن را عایشه کرکیل دژ گفته‌اند. در نزدیکی این غار بقایای قلعه‌ای قرار دارد که به قلعه باجیگران معروف است اما داده‌های باستان‌شناسی چه می‌گویند.

سامان توفیق دکترای باستان‌شناسی با گرایش دوره تاریخی نزدیک به دو دهه مطالعات متمرکز بر قلاع و استحکامات دفاعی ایران با تأکید بر رشته کوه‌های البرز دارد. او مطالعات وسیعی از منظر دوره تاریخی در بازه زمانی آغاز تاریخی تا پساساسانی انجام داده است. در همایش بین‌المللی باستان‌شناسان جوان در دانشگاه تهران در سال ۱۳۹۲ او در مقاله‌ای با عنوان «مکان‌یابی، بررسی و معرفی تخت‌گاه‌های اسپهبدان تبرستان وارثان سلسله ساسانی» که در زمره مقالات برتر و منتخب برای سخنرانی قرار گرفت، عصری را در بازه زمانی (۵۳۱ م- ۸۳۹ م) معرفی کرد که به نام عصر اسپهبدان تبرستان نامیده شود. با او به گفت‌وگو نشستیم تا بیشتر از یافته‌هایش از غار اسپهبد بدانیم.

 

اهمیت و جایگاه غاراسپهبد خورشید در تاریخ ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

ساختارِ منحصربه‌فردی که در موردش گفت‌وگو می‌کنیم، دژی به‌نام «الطاق(تاق)» از عهد باستانی ایران است، که به‌سبب مهابتِ ساختار منحصر به‌فردش و جایگاه حصین غیرقابل دسترس نقشی کلیدی در رُخدادهای سرنوشت‌ساز تبرستان داشت. چهره‌هایی نام‌آور از «منوچهر پیشدادی» تا «مازیار قارن» آخرین اسپهبد تبرستان در این دژ مأوا گزیده، و این ساختار به‌سبب پیشینه‌ی دور و درازش دارای نام‌های گوناگون و وجوه تسمیه بسیار است؛ اما در باب کاربری آن مجهولات بسیار وجود دارد.

تاریخ این دژ را بر اساس این دوره‌ها می‌توان منتسب دانست که در بررســی‌های باستان‌شــناختی غــار-دژ اســپهبدان در بخــش زیریــن تــاق فضایــی متشــکل از چنــد دهلیــز، نقــب، فضایــی دخمه ماننــد و آب‌انبــاری شناســایی شــد، کــه آب‌انبــار بــا قــوس هلوچیــن و تــاق گهــواره‌ای بــه شــیوه‌ی ِ پارتی-ساسـانی اسـت. شـاید مهرکـده‌های کهـن در گذشـته در ایـن بخش وجود داشـته است. راه ورود از یکـی از دهلیزهـا و بـا خزیـدن بـه داخـل نقـب زیرزمینـی اسـت، کـه در ادامـه بایـد به‌صـورت سـینه‌خیز پیـش رفـت تـا بـه فضایـی می‌رسـید کـه شـخص می‌توانـد بایسـتد. در بخش‌هایـی از فضـا چکیـده و چکنده‌هـای غـاری دیـده می‌شـود و بـا توجـه بـه دخـل و تصـرف و تخریـب انسـانی نیـاز بـه گمانه‌زنـی و پاک‌سـازی سـطوح بـرای بررسـی دقیق‌تـر دارد.

اگر بخواهیم دوره‌های مختلف این غار را تقسیم‌بندی کنیم به دوره‌های زیر می‌رسیم:

ورِ چهارگوش فریدون‌شاه پیشدادی َ

خزانه‌ی منوچهر پیشدادی

کاخ کی کاووس، دکان سلیمان نبی

دیو کلی (غار دیو سپید)

دوره‌ی هخامنشی ۵۵۰-۳۳۰ ق.م.( و دوره ی سلوکی )۳۲۳-۲۴۷ ق.م

دوره‌ی اشکانی ۲۴۷ ق.م.-۲۲۴ م

فرمانروایــی خانــدان گشنســپ ۲۴۷ ق.م تــا ۴۹۹ م.(و ایالــتداری کاوس ساســانی )۵۱۵-۵۳۱ م

عصر اسپهبدان تبرستان ۸۳۹-۵۵۷ م

خیزش تبرستان در تاریخ ۱۶۴ هـ.ق. = ۷۸۱ م

 

چه کسانی برای اولین بار این غار را در دوران معاصر کشف کردند؟

عمـده اقدامـات میدانـی در شـناخت غـار در حد فاصل ۱۳۰۰-۱۳۲۰ ه.ش.، توسـط بومیان جویـای گنـج انجـام گرفـت و بـا نصـب ریسـمان و نردبان‌هـای بلنـد غـار مـورد تعـرض و بخش‌هایـی از سـاختار معمـاری آن تخریـب شـد، و مقادیـری اشـیای باسـتانی به‌دسـت آمـد. از این غـار شمشـیری بلنـد بـه طـول دو متـر! و عـرض ۲۵ سـانتیمتر! کشـف شد. (محمــود عدلــی، بیتــا).

در ۱۳۱۳ هــ.ش، توســط بومیــان بــه مهندســین آلمانــی راه‌آهــن شــمال شناســانده شــد. نخســتین گزارش‌هــای معتبــر از غـار اسـپهبد خورشـید و شـرایط آن توسـط غارنـوردان پـس از سـال ۱۳۲۹ هـ.ش. منتشـر شـد و بـه چگونگـی صعـود و سـقوط افـراد و ناکامـی در صعـود و دسترسـی بـه بخش‌هایـی از غــار پرداخته‌انــد. (مشــیری، ۱۳۲۹ :۱۶؛ ســنجری، ۱۳۳۹ / ۱ :۱۴-۱۵؛ ۱۳۳۹ / ۲ :۱۴؛ شــیخلی، ۱۳۴۱ :۴۴-۵۱٫)

منوچهــر ســتوده «در کتــاب از آســتارا تــا اســتارباد بــه ایــن غــار اشــاره کــرده و روایــت »ابن‌اســفندیار» را آورده و ســپس از یادداشــت‌های غارنــوردان مطالبــی از جغرافیــا، شــرح صعـود و تشـریح کلـی معمـاری را آورده اسـت(سـتوده، ۱۳۷۵/ ۴ :۴۶۰-۴۶۷٫) سـامان ِ قلعــه اســپهبد خورشــید یــاد کــرده اســت، توصیفاتــی از ســورتیجی» کــه از آن بــا نــام ســاختار پاییــن، ارائــه‌ی کروکــی و معرفــی نمونــه تکــه ســفال‌های غــار می‌دهــد و چــون امـکان صعـود بـه بخش‌هـای فوقانـی را نداشـت، همـان گـزارش غارنـوردان را آورده اسـت. (سـورتیجی، ۱۳۸۱ :۴۳-۵۶)

 

نخستین کاوش‌های شما از چه زمانی آغاز شد؟

اولین پژوهش علمی با مجوز پژوهشگاه میراث فرهنگی را من در سال ۱۳۹۵ انجام دادم  که به بررسی و مستندسازی غار و سازه‌های درون آن و همچنین بررسی ۱۷۰۰۰ هکتار از محوطه‌های اطراف به همراهی گروه باستان‌شناسی و همکارانم پرداخته شده. در مورد کاوش هم درخواست آن چند سالی است که ارائه شده و بنا به دلایلی هنوز انجام شده است. اما متاسفانه حفاری‌های سوداگران گنج در داخل و خارج غار انجام شده که آسیب‌هایی را نیز به غار وارد کرده است.

 

چه افسانه ها و باورهای مردمی درباره این غار وجود دارد؟

این دژ افسانه­ای به سبب عظمت و شگفتی ساختار منحصربه‌فردش نقشی که در رخدادهای سرنوشت‌ساز داشته و افرادی که در آن مستقر شده‌اند، در باورهای مردم و مورخین جایگاه خاصی دارد. از این روی با نام‌های متعددی خوانده شده، مشهورترین آن‌ها از این قرار است: «غار یا قلعه اسپهبد خورشید، دیو کِلی که همان به معنی لانه دیو است. عایشه کرگیلی (گرگیلی)­دز، قلعه­(دژ) طاق، تاق ونداد هرمزد، تاق دربند کولا، غار یا قلعه دیو سفید، غار ارژنگ دیو، دیو کلی، لاپ کمر، دکان داوود.

 

به عنوان مثال واقعا زنی به نام عایشه در این غار حضور داشته؟ شما یافته‌هایی در این زمینه داشتید؟

در تاریخ طبرستان اشاره شده که در سال ۶١٣ ق، طاق/تاق به نام این زن شهرت داشته. بلی این راهزن سرکرده راهزنان تنگه دوآب بود شاید در حد فاصل سده‌های۴ -٧ قمری می‌زیسته است کاملا اطلاعات در این زمینه در مقاله‌ای منتشر کرده‌ام.

 

تحقیقات شما تاکنون به چه نتایجی رسیده است؟

برای شناخت و بررسی غار در اوایل دهه­ی ۸۰ مطالعات خود را در مورد این دژ و دیگر آثار مشابه آن مانند غار-دژ کیجا کرچال و تاق فرامرز و… در منطقه آغاز کردم و نخســتین بررســی‌های متمرکــز باستان‌شــناختی و معمــاری ایــن ســازه را انجــام دادم؛ کــه  آن‌ را تلفیقــی از غــار (تــاق)+دژ (قلعــه) معرفــی کردم؛ ماحصــل ایــن مقدماتـی غـار بـا عنـوان «قلعـه تـاق اسـپهبد خورشـید» مطالعـات بـا نقشـه و پـلان کلـی در فصلــی از پایان‌نامــه کارشناسی ارشــد آورده شد. در سال ۱۳۹۵ با مجوز از پژوهشگاه میراث فرهنگی پروژه­ای تحت عنوان بررسی شناسایی و مستندسازی غار-دژ اسپهبد خورشید به سرپرستی من آغاز شد.

بنابراین با توجه به گستردگی و حجم کار و علاقه وافر برای شناسایی و محافظت از این اثر در برابر عوامل مخرب قرارگرفته در حریم اثر ازجمله شرکت های معدنی. . . من این اثر را برای موضوع پایان‌نامه دکتری خودم انتخاب کردم. با مراجعه به اسناد دودمانی، کتابخانه­ها، متون تاریخی، و جمع‌آوری قدیمی‌ترین نسخ و بررسی سکه‌ها و اقدامات مطالعاتی و پیشینه پژوهشی این اثر گران‌سنگ را بررسی و مطالعه و گردآوری تمامی متون تاریخی مربوط به اثر پژوهش را آغاز کردم، و درباره­ی جغرافیای تاریخی منطقه و تاریخ اثر به نتایجی دست یافتم که در دو جلد گزارش به پژوهشگاه میراث فرهنگی و پایان‌نامه خود به تفصیل به‌ آن پرداختم. بنابراین بعد از اقدامات انجام شده آغاز مطالعات میدانی پیش رو بود. در بخش مطالعات میدانی با نقشه‌برداری، مستندسازی از دهانه­ی تاق و ساختار کل اثر به توصیف و تحلیل معماری دژ عظیم پرداختیم. در طی مطلعات میدانی اشیا و سفالینه­هایی یافت شد که اغلب آن‌ها دارای لعاب و به رنگ‌های قرمز و قهوه­ای تیره بوده­اند. علاوه بر این سرتیر آهنی نیز یافت شد که متاسفانه به علت نبود آزمایشگاه‌های تشخیص گاه‌نگاری از جمله کربن ۱۴ و… در ایران امکان سال‌یابی دقیق آن‌ها میسر نخواهد بود و اطلاعات و تخمین زمان آن‌ها بر اساس داده­های تجربی مشخص خواهد شد.

 

چشم‌انداز مطالعات این غار را چگونه می‌بینید. آیا نیاز به کاوش‌های بیشتر  دارد؟

بله این غار نیاز مبرم و فوری به تداوم اقدامات ساماندهی و مطالعات باستان‌شناسی دارد که زیر نظر پایگاه پژوهشی غار-دژ اسپهبد انجام بگیرد. مطالعات باستان شناسی که به سرپرستی اینجانب در دو فصل متوالی انجام شده است.

  • بررسی و مستندنگاری عرصه و حریم و پیرامون در حدود ١٧٠٠ هکتار
  • نقشه‌برداری از ساختار معلق و معماری دست‌نیافتنی غار-دژ اسپهبدان

در فاز بعدی باید مسیر دسترسی  ساخته شود و استقرار یگان حفاظت که طراحی نقشه راه را من انجام داده‌ام و طرح کاوش آن خاص و در داخل اثر و در بیرون و پایین دهانه‌ی غار-دژ اسپهبدان انجام پذیرد، که طرح کاوش منحصربه‌فرد تهیه شده است و چندین فصل زمان خواهد برد. منظور از طرح کاوش منحصربه‌فرد یعنی با توجه به شرایط خاص و معلق اثر طرح کاوش آن و مدیریت آن بسیار متفاوت و ویژه خواهد بود و نیاز به مهارت‌های سنگ‌نوردی برای سرپرست پروژه است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *