آتش‌ سنگ‌قبرهای ابن‌بابویه را هم با علف‌های هرز سوزاند
تیر ۱۲, ۱۳۹۹
ساخت هتل در حریم چهارباغ عباسی غیرقانونی است
تیر ۱۲, ۱۳۹۹
نمایش همه

ریشه شناسی واژه شادُروان

خاستگاه واژه شادُروان دامنه‌های زاگرس در جنوب و جنوب غرب ایران است

 

 

منصور بزرگمهر، متخصص زبان‌های ایران باستان

زمانی که دکتر ارسطوزاده مدیر کل کنونی میراث بوشهر، مدیر پایگاه میراث جهانی شوش بودند، در یکی از نشست های کاری از من پرسیدند که ریشه واژه شادُروان چیست؟ زیرا در متون تاریخی به پُلبندی که در شوشتر بر رود کارون ساخته اند شادُروان می‌گویند. از همین رو بسیار در متون مختلف به دنبال ریشه واژه شادُروان گشتم ولی در هیچ متنی ریشه این واژه به طور علمی بررسی نشده بود، حتی فرهنگ ارزشمند حسن دوست نیز به ریشه شناسی آن نپرداخته بود و فقط به توضیحاتی و سپس ارائه چند واژه هم‌ریشه اکتفا کرده بود. البته یادآور می‌شوم که ریشه یابی واژگان کهنی همچون شادُروان امری نیست که فقط از طریق ریشه شناسی واژگانیِ محض حاصل شود، بلکه نیازمند بررسی مردم-زبان شناختی socio-linguistic است. نتیجه آنکه من هر چه بیشتر به دنبال ریشه شادُروان گشتم قضیه باستانی‌تر و پیچیده‌تر شد تا اینکه به گاهشماری هخامنشیان و نیاکان چادرنشین ایرانی آنها رسیدم. یک گاهشماری کهن ایرانی که به نحو آشکاری بر اساس رویدادهای زندگی روزمره عشایر نیمه روستایی باستانی شکل گرفته که اهل دامپروری و کشاورزی و کوچ بوده‌اند.

خاستگاه واژه شادُروان دامنه‌های زاگرس در جنوب و جنوب غرب ایران است، جایی که عشایر ایران باستان در سیاه چادرهای خود زندگی می‌کردند. در کوتاه سخن، سرگذشت واژه شادُروان از این قرار است که ایرانیان باستان در اسفند ماه بر گرد سیاه چادرهایشان با حفر زمین، پشته‌هایی از خاک درست می‌کردند تا از نفوذ آب باران و سیلاب به درون چادرهایشان جلوگیری کنند. آنها به این عمل ویخنه vi-axna می‌گفته اند. از همین رو در گاهشماری خود ماه پر باران اسفند را ویخنه نامیده‌اند، زیرا اخنه axna به معنی گود کردن است و در ترکیب با پیشوند متضادساز -vi مفهوم متضاد بلندسازی و پشته سازی را ارائه می‌دهد. به نظر می‌رسد که ویخنه‌ی ایرانی باستان که گونه‌ای بند یا سد برای مهار آب باران و سیلاب بوده است، به خاطر نقش مهمی که در حفاظت از چادر داشته است به صفت چادربان موصوف شده است. بعدها این صفت بنابر عادت ایرانیان باستان به اسم تبدیل شده و بر گونه‌ای از سدها و بندها که معروف‌ترین آنها در شوشتر بوده اطلاق شده است. زیرا شادُروان (که بر اساس تحولات آوایی زبان فارسی) صورتی متأخر از واژه چادربان است، نام گونه‌ای از سد یا پل است که در کنار خود پشته‌ای از سنگ یا خاک داشته باشد. این مفهوم از توصیف شادُروان در متون قدیمی به آسانی قابل دریافت است، جایی که می‌نویسند : … و بر دو طرف این پل، شادُروانی کشیده از سنگ قریب نیم فرسخ. و این به جهت آن کرده اند تا آب بر درِ شهر آید. یا اینکه در جای دیگر نوشته‌اند: … پس شادُروانی عظیم کرد از سنگ و سهروج (ساروج) در پیش و پسِ بند.

در پایان یادآور می‌شوم که ریشه شناسی واژه شادُروان به طور مفصل در قالب یک مقاله منتشر خواهد شد، در نتیجه اینجا از کشاندن سخن به درازا پرهیز می‌نمایم.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *