پایگاه‌های میراث جهانی محرک‌های گردشگری ایران
خرداد ۸, ۱۳۹۹
بار دیگر شهر سوخته
خرداد ۸, ۱۳۹۹
نمایش همه

شهادت‌نامه‌های سریانی مسیحیان ایران در عصر ساسانی

این متون سرشار از اسامی جغرافیایی و کارگزاران دولت ساسانی است که برای بازسازی جغرافیای تاریخی و نظام اداری دولت ساسانی ارزشی بی همتا دارد

 

گفتگو از:محمدعلی دویرحاوی

سجاد امیری باوند پور پژوهشگر مطالعات سریانی و ساسانی است، او در این گفتگو کتاب خود درباره شهادت‌نامه‌های مسیحی را معرفی می‌کند.

آقای امیری ابتدا از نام کتاب شروع کنیم آیا این شهادت‌نامه‌ها همان “اعمال شهدای مسیحی ایران” هستند؟

بله. لیکن جواب دقیق­تر این است که بگوییم بخشی از آن است. ما به غیر از متون سریانی، شهادت‌نامه‌هایی به زبان­های یونانی، ارمنی، گرجی، سغدی نیز در دست داریم. بنابراین اصطلاح “شهادت‌نامه‌های سریانی” در نام کتاب دلالت بر بخشی از آن مجموعۀ کلی دارد. حقیقت آن است که از سال­ها پیش این متون در کتاب­ها و مقالات منتشر شده به زبان فارسی به نام­های مختلفی نامیده شده بودند. به عنوان مثال سعید نفیسی در کتاب خود به سال ۱۳۴۲ از اصطلاح “شهادت‌نامه­های شهدای نصارا” استفاده کرده است. یا در مثالی دیگر در ترجمۀ فارسی کتاب ایران در زمان ساسانیان اثر آرتور کریستن سن اصطلاح “اعمال شهدای ایران” آمده است که این یکی در فارسی رواج بیشتری یافته. از آنجایی‌که این متون متعلق به یک کتاب واحد نیستند و هر شهادت‌نامه متنی مستقل است، کل این مجموعه معمولاً به صلاح‌دید پژوهشگران با عنوانی نامیده شده است، و من از اصطلاح “شهادت‌نامه‌های سریانی مسیحیان ایران در عصر ساسانی” استفاده نمودم که هم زبان، زمان و حدود جغرافیایی متون ترجمه شده در این کتاب را مشخص نماید.

 

درباره تعداد شهادت‌نامه‌های سریانی و تقسیم بندی آنها توضیح بدهید.

اگر این پرسش شما را بدون در نظر گرفتن قید زمان و مکان در نظر بگیریم، پاسخ این است که تعداد بسیار زیادی شهادت‌نامه به زبان سریانی در خصوص کشتار مسیحیان از سدۀ چهارم تا سیزدهم میلادی، در گسترۀ جغرافیایی از قلمرو بیزانس و ساسانی تا شبه جزیرۀ عربستان وجود دارد که با توجه به وضعیت آنها در نسخ خطی تعداد دقیق آنها مشخص نیست. اما اگر قید مکان (ایران) و زمان (عصر ساسانی) را به این پرسش افزون کنیم، پاسخ دقیق این است که ما ۶۰ شهادت‌نامه در دست داریم که از زمان سلطنت شاپور دوم ساسانی آغاز و در عهد سلطنت خسرو پرویز به پایان می­رسد.

 

دربارۀ پراکندگی جغرافیایی نگارش شهادت‌نامه ­ها و علت این پراکندگی اگر ممکن است اطلاعاتی در اختیار ما بگذارید.

شهادت‌نامه‌های سریانی مسیحیان ایران در عصر ساسانی عموماً از حیث پراکندگی جغرافیایی متمرکز بر نواحی غربی قلمرو ایرانشهر ساسانی است. به خصوص استان­های آدیابنه (حذیب)، بیت گرمایه و آسورستان (بیت آرامایه) و خوزستان. تعداد محدودی از شهادت‌نامه‌ها نیز متعلق به نواحی فارس و ری هستند. تمرکز این شهادت‌نامه‌ها در استان­های غربی قلمرو شاهنشاهی ساسانی از دو حیث به خصوص معنا دار است. نخست تراکم جمعیتی مسیحیان در این نواحی و دوم حساسیت دستگاه دینی ساسانیان نسبت به مسیحیان در مناطق غربی که هم مرز با دولت مسیحی بیزانس بوده است.

 

شهادت‌نامه‌ها چگونه از قرن‌های گذشته به دست ما رسیده‌اند؟

این متون از طریق نسخ خطی کهن و متأخر سریانی به روزگار ما رسیده است. برخی از این نسخ خطی دارای تاریخ استنساخ بسیار قدیمی (از سدۀ پنجم میلادی به بعد) هستند. تا پیش از توجه مستشرقان غربی به ادبیات سریانی شرقی، غالب این نسخ خطی در صومعه­های مسیحیان آشوری در شمال سرزمین عراق امروزی، جنوب شرقی ترکیه و شمال غربی ایران (به خصوص نواحی اطراف اورمیه) نگاه‌داری می­شدند. اما امروزه بیشتر این نسخ در کتابخانه­های کشورهای اروپایی، به خصوص واتیکان، انگلستان و فرانسه و آلمان پخش شده­اند.

 

این منابع چه اهمیتی برای مطالعات دوره ساسانی دارند؟

متأسفانه تا پیش از این در ادبیات علمی مطالعات ساسانی به زبان فارسی نگاهی منفی به این متون وجود داشته و این در حالی است که هیچ یک از این متون به زبان فارسی در اختیار پژوهشگران نبوده است. بر اساس این نگاه منفی، این متون افسانه­هایی اغراق آمیز در خصوص کشتار مسیحیان به دست شاهان ساسانی بودند که به روایات آنها نباید توجه چندانی نمود. اما در سال­های اخیر و گسترش روش پژوهشی موسوم به اواخر عهد باستان، این متون در کنار سایر منابع کمتر شناخته شدۀ دورۀ ساسانی مورد توجه پژوهشگران غربی قرار گرفته­اند. حقیقت آن است که این متون نه تنها برای مطالعات ساسانی بی‌ارزش یا کم‌ارزش نیستند، بلکه حاوی نکاتی منحصربه‌فرد هستند که استفاده از آنها به ما در بازنویسی تاریخ ساسانی کمک بسیار می­کنند.

این متون در وهلۀ اول به درک ما از نحوۀ تعامل جامعۀ مسیحی و زرتشتیِ ایرانشهر ساسانی کمک می­کند. همچنین این متون سرشار از اسامی جغرافیایی و کارگزاران دولت ساسانی است که برای بازسازی جغرافیای تاریخی و نظام اداری دولت ساسانی ارزشی بی همتا دارد. به‌علاوه حاوی جزئیاتی از دستگاه دینی و نحوۀ اجرای دادرسی و نظام حقوقی در دولت ساسانی است که قیاس آنها با اطلاعات بر آمده از متون پهلوی نتایج بسیار قابل توجهی را در اختیار ما قرار می‌دهد.

در پایان مایلم به این نکته اشاره کنم که اهمیت موضوع منبع شناسی برای پیشبرد مطالعات ساسانی به زبان فارسی است. من قویاً اعتقاد دارم برای آنکه بتوان سطح پژوهش‌های منتشر شده به زبان فارسی در باب تاریخ ساسانی را بالا برد و فاصله آن را با پژوهش‌های غربی کم کرد، نیاز است که توجهی ویژه به مبحث منبع شناسی تاریخ این دوره بشود. همچنان بسیاری از منابع کهن تاریخی برای دورۀ ساسانی وجود دارد که جای آنها در تتبعات فارسی خالی است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *