اهمیت حفظ میراث ملموس در کیفیت محیط های شهری
اردیبهشت ۱۹, ۱۳۹۹
ریشه شناسی آیین گرگیعان
اردیبهشت ۱۹, ۱۳۹۹
نمایش همه

زاویه دیدی متفاوت به مقوله دوره‌بندی تاریخ ساسانی

کتاب «درآمدی بر مبانی مشروعیت در دولت ساسانی»

 

گفتگو از: محمدعلی دویرحاوی

کتاب درآمدی بر مبانی مشروعیت در دولت ساسانی کاری پژوهشی از اسماعیل مطلوب‌کاری است. همان‌گونه که از عنوان کتاب برمی‌آید، این پژوهش تنها درآمدی است بر این مبحث و نویسنده به این نکته آگاه است که «این کتاب از ویژگی مشخص تمامی پژوهش‌های حوزۀ علوم انسانی یعنی عدم قطعیت برخوردار است؛ زیرا همچون هر پژوهش تاریخی بر بنیان مفروضاتی بنا شده است که چه بسا گروهی با آن موافق نباشند یا یافته‌های جدید آنها را رد کنند». گفتگوی میراث خبر با مطلوب‌کاری درباره این کتاب را در ادامه می‌خوانید.

 

۱-این کتاب چه اهدافی و محورهایی را دنبال می‌کند؟

درآمدی بر مبانی مشروعیت در دولت ساسانی کتابی است بین رشته‌ای که مخاطبان آن به دو گروه تقسیم می‌شوند: نخستین دسته مخاطبان عبارتند از علاقه‌مندان به تاریخ ساسانی؛ علاقه‌مندان و پژوهشگران علوم سیاسی ، تاریخ ایران در دوره اسلامی و …، که به حوزه اندیشۀ سیاسی در ایران باستان علاقه‌مندند، نیز دومین گروه مخاطبان را تشکیل می‌دهند. غالب اعضای این دسته دوم، فاقد پیشینه مطالعاتی درباره تاریخ ایران پیش از اسلام هستند. در بهترین حالت با منابع و مآخذ نوشتاری قدیمی و به روز نشده آشنا هستند و تقریباٌ با هیچ‌یک از منابع غیر نوشتاری (مادی) آشنایی ندارند. فصل‌های نخستین کتاب می‌کوشد تا این گروه را با روش پژوهش، منابع جدیدتر و برخی از مفاهیم بنیادی مهم و کاربردی آشنا کند که در این پژوهش از آنها استفاده شده است. در ادامه نیز پیشینه و انواع مشروعیت دولت‌های باستانی خاور نزدیک باستان و حوزه دریای مدیترانه وارتباط مفاهیم مشروعیت‌زای برگرفته از این منطقه با دولت‌های ایرانی پیشاساسانی (هخامنشیان، اشکانیان، فرترکه‌های پارس و همچنین دولت سلوکی) به‌صورت مختصر بررسی شده است. فصل پنجم نیز به مطالعه ساختارهای جامعه و دربار ساسانی اختصاص دارد. این فصل‌ها ممکن است برای آشنایان با تاریخ ساسانی توضیح واضحات باشند؛ اما به گمان نگارنده آشنایی با آن برای بخش مهمی از خوانندگان این پژوهش لازم است و کلید ورود به مباحث مطرح‌شده در فصول بعدی است.

در فصل ششم مبانی مشروعیت در دو سده نخست شهریاری ساسانیان بررسی و در ادامه به تحولات دولت ساسانی و گسترش آن در عصر شاپور دوم توجه شده است. یکی از نکات مهم در این دوره رسمیت‌یافتن دین زردشتی و افزایش نفوذ روحانیت زردشتی است. جنگ های شاپور که موجب افزایش ثروت اشراف شرکت‌کننده در نبردها و دستگاه روحانی شد، به شکلی غیرمستقیم موجب زوال قدرت شاهان اواخر سده چهارم شد و بخش بزرگی از مشکلات دولت ساسانی در سده پنجم، ریشه در نتایج آن دارد. به نظر می‌رسد که قدرت‌گرفتن روحانیت زردشتی و تغییر جهان‌بینی اکثریت جامعه که پیرو ادیان زردشتی یا مسیحی بودند، دولت ساسانی را وادار ساخت که دست از دعاوی مشروعیت‌زایی بردارد که از اسلاف خود به ارث برده بود. تغییر عناوین مندرج بر مسکوکات و مهرها نشان می‌دهند که شاهنشاه دیگر خود را با عناوین پیشین معرفی نمی‌کند؛ بلکه از عناوین جدیدی استفاده می‌کند که آنها را از بستر آموزه‌های دینی زردشتی اخذ کرده است. در دو سده بعد، اساس مشروعیت دولت ساسانی آموزه‌های دینی و تبار مجعول کیانی است که مورد پذیرش اکثریت جامعه قرار گرفته بود و این باور بر مسکوکات، مهرها و دیگر منابع مادی قابل ردیابی است.

۲- مشروعیت در دوره ساسانی بر چه مبانی استوار شده است؟

سنت‌های دینی و عرفی که اساس مشروعیت دولت‌های خاورنزدیک باستان و مدیترانه‌ای بودند، بنیان مشروعیت دولت ساسانی را نیز تشکیل می‌دادند. دو باور موجب کسب مشروعیت شاهان در این منطقه می‌شدند. نخست انتساب به ایزد یا ایزدان (پادشاهی الهی) یا منصوب شدن از جانب ایشان (پادشاهی مقدس) و دوم تعلق به تبار شاهی. درواقع، تاریخ اندیشه سیاسی و باورهای مشروعیت‌زا در ایران فرق چندانی با دیگر اقوام و دولت‌های این منطقه باستانی ندارد و ما از نخستین کتیبه هخامنشی با این دعاوی روبه‌رو هستیم. در این کتاب باور به شکلی ضعیف از پادشاهی الهی  به‌عنوان ایدئولوژی پادشاهی در نخستین دوره فرمانروایی ساسانیان معرفی شده است.  دو سده نخست فرمانروایی ساسانیان، همچون دوره‌ای میانجی است  که در طی آن ساختارهای اجتماعی و باورهای جامعه ایرانی دچار تغییراتی اساسی شده است.  این دوره بستری است که در آن جهان‌بینی  جدیدی شکل می‌گیرد و نهایتاً از دل باورهای دینی و عرفی، مولفه‌های مشروعیت‌زای جدیدی پدیدار می‌شوند که بنیان ایدئولوژیک حکومت ساسانی را دگرگون می‌سازند. بااین‌وجود، نشانه‌هایی وجود دارند که نشان می‌دهند، ایدئولوژی پیشین به یک‌باره از بین نرفت؛ بلکه تا واپسین سده حکومت ساسانیان به حیات خود ادامه داد. درواقع آمدن اسلام بود که موجب برتری نهایی پادشاهی مقدس شد. این ایدئولوژی به شرط حذف آموزه‌های دینی زردشتی و برقرار ماندن اتصال تبار شاهان ایرانی مسلمان، و گاهی ترک، به ساسانیان، تا سده پنجم هجری به حیات خود ادامه داد و حتی تا اواخر فرمانروایی سلجوقیان روم نیز شاهد نشانه‌هایی از تمسک به آن هستیم.

۳-آیا عوامل طبیعی هم در مبانی مشروعیت تاثیر داشته‌اند؟

عوامل بسیاری در شکل‌گیری مبانی مشروعیت هر دولتی ایفای نقش می‌کنند. یکی از آنها تغییر الگوهای آب‌و‌هوایی است. امروز نیز عوامل طبیعی و تغییرات آب‌و‌هوایی موجب دگرگونی‌های بنیادی در جوامع بشری می‌شوند و برخورد دولت‌ها با این تحولات می‌توانند بر میزان محبوبیت و مشروعیت آنها تأثیری مستقیم گزارد. بدیهی است در ایرانِ عصر ساسانی که بنیان اقتصادی آن مبتنی بر کشاورزی و دامداری بود، تغییرات آب‌و‌هوایی نقش بسیار مهمی در تقویت یا تضعیف جایگاه دولت و شخص شاهنشاه ایفا می‌کرد. منابع اسلامی و تاریخ ملی از باور جامعه ایرانی به نقش مستقیمِ بددلیِ شاه در بروز خشکسالی‌ها صحبت می‌کنند و گاه آن‌را نشانه فرّه برگشتگی او دانسته‌اند. همچنین تغییرات آب‌و هوایی موجب کوچ‌های درون‌سرزمینی می‌شد که به ذخیره مواد غذایی شاهنشاهی آسیب می‌رسانید و سرحدات کشور را درمقابل هجوم قبایل کوچنده‌ای آسیب‌پذیر می‌کرد که به دلیل خشکسالی‌های پی‌درپی مجبور به ترک زیستگاه های خود می‌شدند و بر سرحدات ساسانی فشار وارد می‌کردند. یکی از وظایف و کارکردهایی که به شاهنشاه ساسانی مشروعیت می‌بخشید دفاع از قلمرو و نجات فرمان‌بران بود. ازاین‌روست که پیروز بخش بزرگی از دیوار بزرگ گرگان را بنا کرد. شکست دولت ساسانی موجب کاستن از مشروعیت شاه می‌شد و محبوب‌ترین و مقتدرترین شهریاران ساسانی، شاهانی بودند که به تن خود در نبردها شرکت می‌کردند و مشروعیت ناشی از پیروزی را به حساب شخص خود واریز می‌کردند. دگرگونی‌های آب‌و‌هوایی موجب رواج بیماری‌های واگیرداری مانند طاعون، وبا و شاید آبله نیز می‌شدند. احتمالاً اپیدمی های متوالی طاعون نقشی مهم در پیروزی‌های خسرو انوشیروان و خسرو پرویز بر بیزانس و افزایش مشروعیت ایشان ایفا کرده است و در مقابل شکست سال‌های پایانی زمامداری خسرو پرویز از بیزانسی‌ها و فروپاشی ناگهانی و کم‌سابقه شاهنشاهی ساسانی به دست عرب، می‌تواند متأثر از موج برگشت اپیدمی طاعون به داخل مرزهای ایران باشد.

۴- دوره‌بندی تاریخ ساسانی در این پژوهش چه تفاوتی با دوره‌بندی‌های پیشین دارد؟

درابتدا باید خاطرنشان شوم که در این پژوهش نکته‌ای شاذ و بدیع مطرح نمی‌شود. غالب نکاتی که در این کتاب طرح می شوند، نقطه نظرات پژوهشگران پیشین است و در این پژوهش تنها از زاویه دیدی متفاوت به مقوله دوره‌بندی تاریخ ساسانی  نگاه شده است. در این پژوهش به تغییر جهان‌بینی جامعه ساسانی به مبانی مشروعیت به عنوان اساس دوره‌بندی توجه شده است و تغییر عناوین مندرج بر کتیبه‌ها، مسکوکات، مهرها، نامه‌ها یا نقل‌قول‌های آمده در متون تاریخی، در پرتو این نکته مهم ارزیابی شده است. در این دوره‌بندی به سه نکته توجه شده است: نخست چارچوب نظریی که دوره‌بندی بر اساس آن صورت می‌گیرد. در این دوره‌بندی از نظریه مشروعیت برای دوره‌بندی تاریخ ساسانی استفاده شده است و مشروعیت مبتنی بر سنت، دینی و غیردینی، اساس مشروعیت دولت ساسانی دانسته‌ شده است؛ نکته دوم نقطه، یا نقاط، عطفی است که ممیز دوره‌بندی است. در این پژوهش رسمیت یافتن دین زردشتی در سده چهارم میلادی و تبعات بعدی آن ممیز دوره‌بندی تاریخ ساسانی است و آغاز فرمانروایی یزدگرد اول در ۳۹۹ م، به شکلی تمثیلی نقطه عطف این دو دوره از یکدیگر دانسته‌ شده است؛ نکته سوم اینکه در این کتاب از ارائه زیر دوره پرهیز شده است. زیرا هر زیردوره‌ایی که براساس عناوین مشروعیت‌زا برای تاریخ ساسانی ارائه شود، دارای همپوشانی و تداخل زمانی خواهد بود. به عنوان مثال عنوان کَی که بر مسکوک یزدگرد دوم و پیروز ضرب می‌شد. در سال بیست و پنجم شهریاری کواذ اول بار دیگر بر دینار او ظاهر می‌شود. خورّه‌ابزود نیز عنوانی است که بر معدودی از مسکوکات هرمزد چهارم ضرب می شود و از شهریاری خسرو پرویز  عنوان غالب بر مسکوکات او و بیشتر جانشینانش است؛ اما سابقه پیدایش آن حداقل به یکصد سال پیش از باززایی آن در سده ششم، یعنی ظهور بر تعدادی از مسکوکات پیروز و همچنین مهر رسمی او، باز می‌گردد. لذا به نظر می‌رسد که نمی‌توان از عناوین مندرج بر مسکوکات ساسانی برای ارائه زیردوره‌هایی مشخص و دقیق بهره جست و به همین دلیل، در این دوره‌بندی ارائه زیر دوره برای دو دوره تاریخ ساسانی جایی نخواهد داشت.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *