بازخوانی مهم‌ترین جشن‌های ایرانی
فروردین ۲۲, ۱۳۹۹
بارِ گران باران برای میراث ایران
فروردین ۲۵, ۱۳۹۹
نمایش همه

آیا در آرامگاه بی‌بی شهربانو گنجینه‌ای عظیم نهفته است؟

هنوز اطلاعاتی درباره داشته‌های این کوه مشخص نیست. آیا این‌ها دهانه تونل‌های یک معدن باستانی هستند؟ یا راه‌هایی که به مهرکده مخفی ختم می‌شود؟

 

فاطمه علی اصغر

زائران دیگر به آرامگاه «بی‌بی شهربانو» نمی‌روند. آن‌ها ایمان‌شان را از دست نداده‌اند؛ ویروس مرگ‌آور کرونا، بر سرشان سایه افکنده. اما گویا هستند کسانی که هرگز از مرگ نمی‌هراسند، آن‌ها جویندگان گنج‌اند. اواخر اسفند ۹۸، دست به کار شدند و با سوء‌استفاده از خلوتی آرامگاه، دهانه تونل‌های تاریخی کوه بی‌بی شهربانو را گشودند. کار دشوار و پر سر و صدایی است اما آن‌ها گویا هراسی هم از نگهبانان بقعه مقدس نداشتند. بعد از سال نو، دوربین‌های‌‌ موبایل‌، نگهبان دیر شدند. افرادی فیلمی را منتشر کرده‌اند که پته حفاران ناشناس را روی آب ریخت. این افراد در جستجوی چه بودند؟ می‌گویند معدن‌کار بودند، آخر چه معدنی؟ هنوز اطلاعاتی درباره داشته‌های این کوه مشخص نیست. آیا این‌ها دهانه تونل‌های یک معدن باستانی هستند؟ یا راه‌هایی که به مهرکده مخفی ختم می‌شود؟ هیچ‌کس نمی‌داند. به یک دلیل ساده؛ هیچ اقدام پژوهشی و کاوش دقیقی در این مجموعه تاریخی انجام نشده است؛ احمد ابوحمزه، پژوهشگر تاریخ ری بر این امر صحه می‌گذارد و بسیاری از باستان‌شناسان ایران. او هم نگران این معبد مقدس است. آیا در قلب تپنده کوه بی‌بی شهربانو گنجینه‌ای عظیم نهفته است؟

به دو هزار و دویست سال پیش برمی‌گردیم. به سال‌هایی که مهرپرستی در معابدی زیر زمین یا در دل کوه‌ها، کنار آب‌های جوشان جریان داشت. مهرپرستی یکی از اسرارآمیزترین ادیان جهان است که مومنانش به تاریک‌ترین معابد تاریخ بشر می‌رفتند تا شمعی بیافروزند. راه و رسم و سلسله مراتب این دین بسیار سخت‌گیرانه بوده اما با آغاز جنگ‌های امپراطوری رم، جنگاوران بسیاری به این دین که آن را پایه و اساس بسیاری از ادیان جهان می‌دانند، ایمان آوردند. تا این‌که مسیح بر صلیب کشیده شد. یک قرن طول کشید که یارانش، دین مسیح را در اورشلیم فریاد بکشند. اسناد بسیاری وجود دارد که بسیاری از آیین‌های مسیحیت، از آیین مهر گرفته شده‌اند. رنگ سرخ آیین مهر، نماد خون گاو کشته شده میتراست که حالا رنگ لباس‌های پاپ شده است. هنوز در مهرآبه‌های سرد و تاریک، شمع‌هایی به شکل و شمایل مهرپرستان روشن می‌شود. با این حال، بزرگ‌ترین دشمنان مهرپرستی، مسیحیان بودند. نباید ردپایی از این آیین باقی می‌ماند. مهرپرستان سرکوب شدند تا این‌که بعدها آیین مهر در دین زرتشت تجلی پیدا کرد.

به عقیده مری بویس، پژوهشگر تاریخ، به دلایلی چون قرارگرفتن زیارتگاه بر فراز کوه، نزدیکی به چشمه، ویژگی‌های معماری، اختصاص زیارت آن به زنان در برخی دوره‌ها، کاربرد واژه بانو و شهربانو برای ایزدبانوی آناهید و تشابه افسانه بی‌بی شهربانو با داستان زیارتگاه زرتشتی «بانوی پارس» در یزد، این بنا در اصل از نیایشگاه‌های آناهید، الهه آب‌ها و از پرستشگاه‌های زرتشتیان بوده ‌است اما به عقیده برخی کارشناسان قدمت این بنا بیشتر بوده و این احتمال را می‌دهند که نیایشگاه ساسانی روی مهرکده‌‌ای زیر زمین بنا شده باشد.

پس از اسلام روایت شده که شهربانو، زن امام سوم شیعیان، در حال گریز از دشمنان به این کوه رسید و فریاد زد: «یا کوه» کوه شکافته شد و او را در خود جای داد. به همین دلیل این‌جا زیارتگاه بی‌بی شهربانو شده است. نشانه‌های بسیاری دال بر زنانه‌ بودن این معبد از دیرباز وجود دارد و هنوز هم در اتاق‌هایی از این مجموعه ورود مردان ممنوع است. عبدالحسین نوایی، تاریخ‌پژوه، تاکید بر داشتن نشانه‌هایی از مهرکده در این بنا کرده است. اسماعیل یغمایی، کاوش‌گر یکی از مهمترین مهرکده‌های ایران هم می‌گوید: «بخش‌هایی از ساختار موجود از این بقعه با معماری مهرکده‌ها برابری می‌کند.» او به سال‌های قبل از انقلاب نقب می‌زند؛ زمانی که باستان‌شناسان ایتالیایی برای ساماندهی این مجموعه مقدس آمده بودند. آن‌ها در اتاقی مجاور ضریح چوبی بقعه، به یک یافته عجیب می‌رسند؛ به بی‌شمار عروسک جٌل دست‌ساز. عروسک‌هایی که با پنبه و مرکب درست شده بودند. این عروسک‌ها هر کدام، نمادی از زنانگی داشتند. بعضی باردار بودند و بعضی سوزن به چشم هووی خود کرده بودند. این عروسک‌ها پشت دیواری الحاقی در بنا مدفون شده بودند. شاید این تنها گنجی است که در این محوطه پیدا شده. به نظر می‌رسد، حفاران غیرمجاز بیهوده جانشان را به خطر انداختند. اگر این تونل‌ معادن باستانی هم به زیر بنای ساسانی بی‌بی شهربانو راه پیدا کند، باز هم تلاشی بیهوده است، آخرین یافته‌ها حاکی از آن است که مهرپرستان هیچ نذر و نذوراتی را با خود به مهرکده نمی‌آوردند، آن‌ها راهبانی عجیب بودند با شمعی کوچک که زیر زمین، خورشید را در تاریکی می‌‌پرستیدند!

اکنون مسئولان میراث‌فرهنگی می‌گویند، درهای تونل‌ها را دوباره بسته‌اند اما هنوز معلوم نیست که برنامه‌ای برای کاوش و بررسی بیشتر این بنای اسرارآمیز وجود داشته باشد، شاید با پیدا کردن نشانه‌هایی از تاریخ ادیان، زائران بسیاری برای زیارت راهی این معبد مقدس شوند.

منابع: پژوهشی نو در میتراپرستی، نوشته دیوید اولانسی/ ترجمه و تحقیق: مریم امینی
آیین پر رمز و راز میترایی، نوشته فرانتس کومون، ترجمه و پژوهش: هاشم رضی

 

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *